VIII SA/Wa 254/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Leszek Kobylski, Sędziowie Sędzia WSA Justyna Mazur (sprawozdawca), Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak, , Protokolant starszy sekretarz sądowy Magdalena Krawczyk, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2025 r. w Radomiu sprawy ze skargi J. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 3 lutego 2025 r. nr [...] w przedmiocie rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej: "organ odwoławczy", "SKO" lub "Kolegium") decyzją z 3 lutego 2025 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej: "k.p.a."), po rozpoznaniu odwołania J. F. (dalej: "skarżący" lub "strona") od decyzji Prezydenta Miasta [...] (dalej: "Prezydent" lub "organ I instancji") z 11 grudnia 2024 r. nr [...] rozkładającej należność z tytułu nienależnie pobranego świadczenia na zakup posiłku lub żywności w pozostałej do spłaty kwocie 2.195,00 zł - na 12 rat, to jest 11 rat po 15,00 zł miesięcznie, zaś ostatnia 12 rata w kwocie 2.030,00 zł - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym: Organ I instancji ww. decyzją z dnia 11 grudnia 2024 r. należność z tytułu nienależnie pobranego przez skarżącego świadczenia na zakup posiłku lub żywności w pozostałej do spłaty kwocie 2.195,00 zł rozłożył na 12 rat: - 11 rat po 15 zł miesięcznie, - ostatnia 12 rata w kwocie 2.030,00 zł. Wskazał, iż raty będą potrącane z bieżących świadczeń, począwszy od stycznia 2025 r. W uzasadnieniu decyzji wskazał, iż decyzją Prezydenta Miasta [...] z dnia 2 listopada 2017 r. znak [...] zostało ustalone, że świadczenie wypłacone skarżącemu za okres od 1 listopada 2014 r. do 31 października 2015 r. w łącznej kwocie 2.880,00 zł stanowi świadczenie nienależnie pobrane i podlega zwrotowi w terminie 14 dni od daty, w której decyzja stanie się ostateczna. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę. Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, iż kwota ww. nienależnie pobranego świadczenia nie została dotychczas zwrócona. Kwota ta na podstawie wydanych uprzednio decyzji jest spłacana w ratach, a do spłaty pozostało 2.195,00 zł. Organ I instancji wskazał na treść art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2024r., poz. 1283 ze zm.; dalej także: "u.p.s.", "ustawa o pomocy społecznej") i stwierdził, że w ustalonej przez organ I instancji sytuacji materialnej, zdrowotnej i bytowej skarżącego, zasadne jest rozłożenie należności na raty. Ustalono bowiem, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, mieszka w bloku w 1-pokojowym lokalu własnościowym o pow. 34,36 m2, posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności wydany na stałe. W trakcie wywiadu środowiskowego zgłaszał problemy zdrowotne, ponosząc wydatki na ten cel. Jest w wieku produkcyjnym, podaje wykształcenie średnie, nie podejmuje prac dorywczych ze względu na stan zdrowia. Na jego dochód składa się zasiłek stały w kwocie 549,32 zł, zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł, dodatek mieszkaniowy 243,64 zł, łącznie 1.008,80 zł. Dochód jest wyższy od kryterium dochodowego wynoszącego dla osoby samotnie gospodarującej 776,00 zł. Strona systematycznie jest obejmowana pomocą w formie świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności w ramach wieloletniego rządowego programu "Posiłek w szkole i w domu" na lata 2024 – 2028, ostatnio w kwocie 250 zł na XI 2024 r. i 260 zł na XII 2024 r. Organ ustalił, że miesięczne wydatki skarżącego wynoszą: czynsz plus gaz 330,27 zł, woda 124,95 zł, zioła lecznicze 100 zł, opłata za telefon 35 zł, łącznie 590,22 zł. Po odjęciu wydatków do dyspozycji skarżącego pozostaje kwota 418,58 zł. W trakcie wywiadu przeprowadzonego w dniu 2 grudnia 2024 r. skarżący nie przedstawił dokumentacji, z której wynikałoby, że sytuacja materialna, zdrowotna i bytowa uległa pogorszeniu od wywiadu przeprowadzonego w dniu 24 października 2023 r., na podstawie którego nienależnie pobrane świadczenie zostało rozłożone na raty po 10 zł miesięcznie. Ponadto od stycznia 2025 r. wzrośnie wysokość otrzymywanego przez skarżącego zasiłku stałego, co będzie miało wpływ na poprawę sytuacji materialnej i umożliwi spłatę nienależnie pobranego świadczenia w nieznacznie większych ratach. W odwołaniu od tej decyzji skarżący wniósł o zmniejszenie potrąceń z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z łącznej kwoty 50 zł na łączną kwotę 30 zł miesięcznie, to jest w odniesieniu do ww. decyzji organu I instancji z 15 zł na 10 zł miesięcznie. Podniósł, iż żyje w skrajnym ubóstwie, a podwyższenie zasiłku stałego od stycznia 2025 r. o kwotę 229 zł zostało skonsumowane przez inflację. Jest to zatem pretekst do podwyższenia rat, z czym skarżący się nie zgadza. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wskazaną na wstępie i zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 3 lutego 2025 r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy w pierwszej kolejności przypomniał dotychczasowy przebieg postępowania w sprawie. Wskazał następnie, że z akt sprawy wynika, iż decyzją organu I instancji z dnia 2.11.2017r. Nr [...] stwierdzono, że świadczenia z pomocy społecznej wypłacone skarżącemu w formie świadczenia pieniężnego za okres od 1.11.2014r. do 31.10.2015r. w łącznej kwocie 2.880 zł - stanowią świadczenia nienależnie pobrane. Jednocześnie zobowiązano stronę do zwrotu tej kwoty. Decyzja powyższa utrzymana została w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 27.12.2017r. znak: [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27.09.2018r. sygn. akt. VIII SA/Wa 215/18 oddalił skargę skarżącego na powyższą decyzję Kolegium. Kolegium wskazało także, iż wysokość nienależnie pobranego świadczenia uległa pomniejszeniu z uwagi na spłatę ratalną poprzez dokonywanie potrąceń z bieżących wypłat, ustaloną ostatnio decyzją z dnia 23.11.2023r. znak: [...]. i do spłaty pozostało 2.205 zł, o umorzenie której skarżący wniósł w dniu 14.11.2024r., zaś po dokonaniu kolejnego potrącenia w kwocie 10 zł, do spłaty pozostało 2.195 zł. Organ odwoławczy przywołał art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, wskazując, iż sposób sformułowania powyższej normy prawnej umożliwia organom rozstrzygającym na jego podstawie, działanie w ramach tzw. uznania administracyjnego, które polega na tym, że organ pomimo zaistnienia okoliczności uzasadniających wniosek o zastosowanie którejś z wymienionych ulg, nie jest nim związany. Kolegium podniosło, że z akt sprawy wynika, iż skarżący ma 53 lata, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, mieszka w bloku w 1-pokojowym lokalu własnościowym, ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności na stałe. Dochodem skarżącego w dacie rozpatrywania sprawy przez organ I instancji były: zasiłek stały w kwocie 549,32 zł i zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł oraz dodatek mieszkaniowy w kwocie 243,64 zł, czyli łączny dochód wyniósł 1.008,00 zł. Kolegium podniosło, że od 1 stycznia 2025r. podwyższone zostało ustawowe kryterium dochodowe, które w przypadku osoby samotnie gospodarującej wynosi obecnie 1.010 zł, co ma jednocześnie wpływ na wysokość zasiłku stałego od 1 stycznia 2025r. Wydatki skarżącego ustalone w trakcie wywiadu środowiskowego wynoszą zaś łącznie 590,22 zł (czynsz + gaz - 330,27 zł, woda 124,95 zł, zioła lecznicze - 100 zł, opłata za telefon - 35 zł) i po uwzględnieniu tych wydatków pozostała kwota to 418,58 zł, która może być przeznaczona na inne niezbędne potrzeby. Zauważył, że od 1 stycznia 2025r. z uwagi na podwyższenie kryterium dochodowego, zwiększeniu uległa z pewnością kwota zasiłku stałego. Zdaniem Kolegium nie bez znaczenia jest także fakt, iż skarżący obejmowany jest pomocą w formie świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności (np. w listopadzie 2024r. była to kwota 250 zł, a w grudniu 2024r. 260 zł), co niewątpliwie odciążyło posiadany dochód. Zaznaczyło też, że na powyższy cel skarżący może ubiegać się o pomoc w dalszych okresach, a więc tym samym w dalszym ciągu odciążać w jakimś zakresie własne środki finansowe od wydatków związanych z wyżywieniem. Oceniając powyższe Kolegium stwierdziło, że organ I instancji prawidłowo postąpił ustalając zaskarżoną decyzją spłatę należności po 15 zł miesięcznie. Wskazało, iż biorąc nawet pod uwagę, że łączna wysokość rat ustalonych czterema decyzjami wyniosła 50 zł miesięcznie, to spłata w takiej wysokości nie zagrozi egzystencji skarżącego. Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] wniósł skarżący pismem z dnia 6 marca 2025 r. Skarżący, jak w odwołaniu, wniósł o zmniejszenie potrąceń z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z łącznej kwoty 50 zł na łączną kwotę 30 zł miesięcznie, to jest odnośnie do potrąceń z tytułu nienależnie pobranego świadczenia na zakup posiłku lub żywności do 10 zł z 15 zł miesięcznie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935; dalej "p.p.s.a."), stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. Nr 2024, poz. 1267), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) – c) p.p.s.a.). Przy czym, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który w niniejszej sprawie nie ma zastosowania. Dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Sąd doszedł do przekonania, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa w sposób uzasadniający jej wyeliminowanie z obrotu prawnego. Przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność z prawem decyzji SKO utrzymującej w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji rozkładające skarżącemu należność z tytułu nienależnie pobranego świadczenia na zakup posiłku lub żywności w pozostałej do zwrotu kwocie wynoszącej 2.195 zł - na 12 rat, to jest 11 rat po 15,00 zł miesięcznie, zaś ostatnia 12 rata w kwocie 2.030 zł, począwszy od stycznia 2025 r., poprzez potrącanie z bieżących świadczeń. Podstawę materialnoprawną do wydania przedmiotowych decyzji stanowił art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Podkreślić należy, że decyzja wydana na podstawie ww. przepisu w sprawie rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń ma charakter uznaniowy. Organ ma zatem prawo wyboru rozstrzygnięcia w określonym stanie faktycznym, co nie oznacza, że rozstrzygnięcie to może być dowolne. Granice uznania administracyjnego zakreśla sformułowanie "w przypadkach szczególnie uzasadnionych" oraz ogólne reguły postępowania administracyjnego określone w przepisach k.p.a. Konsekwencją powyższego jest obowiązek organu administracji publicznej szczególnie starannego prowadzenia postępowania, tak aby czyniło ono zadość obowiązkom płynącym z treści art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Uzasadnienie zaś decyzji odpowiadać powinno warunkom określonym w art. 107 k.p.a., tak aby wszelkie podniesione przez stronę okoliczności zostały wzięte pod uwagę i poddane ocenie w kontekście regulacji prawnych mających zastosowanie w sprawie. W szczególności decyzje negatywne winny być w sposób przekonujący uzasadnione, aby strona mogła poznać motywy jakimi kierował się organ wydając rozstrzygnięcie niezgodne z jej oczekiwaniami. Kontrola decyzji uznaniowych przez sąd administracyjny jest ograniczona do oceny ich zgodności z prawem. Sąd kontrolujący legalność decyzji jest zobowiązany do oceny, czy postępowanie administracyjne było prowadzone niewadliwie i czy organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym dokonał rzetelnej oceny i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki i czy ocena dowodów zawarta w motywach decyzji nie jest dowolna. Sąd nie może zaś zmienić decyzji organu administracji. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy organy obu instancji, zgodnie z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w wyczerpujący sposób zebrały materiał dowodowy, a następnie stosownie do art. 80 k.p.a. dokonały prawidłowej jego swobodnej, a nie dowolnej oceny, nie przekraczając przy tym granic uznania administracyjnego. Powyższe zaś znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniach ich decyzji, które odpowiadają wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Zauważyć przy tym należy, iż zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja jest kolejną decyzją o rozłożeniu skarżącemu na raty kwoty nienależnie pobranego zasiłku stałego. Jak wynika z decyzji organów obu instancji poprzednio, w dniu 23 listopada 2023 r. została wydana decyzja rozkładająca na raty należność z tego tytułu w kwocie 2.315 zł na 12 rat: 11 rat po 10 zł miesięcznie, ostatnia 12 rata w kwocie 2.205 zł. Po dokonaniu kolejnego potrącenia w kwocie 10 zł, do spłaty pozostała kwota 2.195 zł, której spłatę ponownie rozłożono na raty, przy czym 11 pierwszych rat ustalono na kwotę po 15 zł miesięcznie, zaś ostatnią 12 ratę na 2.030 zł. Tym samym obciążenie w pierwszych 11 miesiącach 2025 r. wzrosło o 5 zł miesięcznie. Biorąc jednak pod uwagę, iż skarżący zwraca także w ratach nienależnie pobrane świadczenie pobrane w formie zasiłku stałego, specjalny zasiłek celowy oraz zasiłek celowy, łączna kwota zwrotu tych świadczeń w pierwszych 11 miesiącach 2025 r. wyniosła 50 zł. Poprzednio łączna kwota potrąceń wynosiła 30 zł, tym samym wzrosła o 20 zł. Skarżący zatem zarówno w odwołaniu, jak i w skardze wnosi zatem o dokonywanie potrąceń według kwot ustalonych jak w poprzedniej decyzji (decyzjach). Orzekające w sprawie organy uzyskiwane przez skarżącego dochody odniosły do ponoszonych wydatków wskazując, iż kwota pozostała do dyspozycji skarżącego wynosi 418,58 zł. Wskazały jednocześnie, iż skarżący jest obejmowany pomocą w formie świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności oraz wzrost od 1 stycznia 2025 r. wysokości otrzymywanego przez skarżącego zasiłku stałego. Uznały zatem, iż wobec tego, że sytuacja materialna, zdrowotna i bytowa skarżącego nie uległy pogorszeniu wzrost kwoty pierwszych 11 rat, w niniejszej sprawie do 15 zł, a łącznie ustalonych czterema decyzjami do 50 zł nie zagrozi egzystencji skarżącego. Wskazano jednocześnie, iż skarżący w przypadku gdyby jego sytuacja dochodowa i rodzinna nie uległa zmianie, może ubiegać się ponownie o zastosowanie ulgi co do spłaty ostatniej raty. Jak już była o tym mowa, decyzja wydana w oparciu o art. 104 ust. 4 u.p.s. zapada w ramach przyznanego organowi uznania administracyjnego. Organ może udzielić ulgi wskazanej w tym przepisie co oznacza, że nawet spełnienie przesłanek w nim przewidzianych nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Inaczej rzecz ujmując, nawet po dokonaniu ustalenia, że strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania wskazanej instytucji ulgi, organ nie ma obowiązku orzec zgodnie z wnioskiem strony. Wystąpienie przesłanki z art. 104 ust. 4 u.p.s. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi. Zatem nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia. Znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze szczególnym przypadkiem, o którym mowa w tym przepisie. Jeżeli więc organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności. W ocenie Sądu orzekający w sprawie organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny w sprawie i dokonały jego prawidłowej oceny, nie przekraczając granic uznania administracyjnego i kompetencji wynikających z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Skarżący prawidłowości tych ustaleń w istocie nie kwestionuje. Kwestionuje jedynie wyprowadzone z nich wnioski, w których organy uznały za dopuszczalne podwyższenie kwoty 11 pierwszych rat, o których mowa w zaskarżonej decyzji o 5 zł miesięcznie, łącznie o 20 zł z uwagi na spłatę przez skarżącego nienależnie pobranych świadczeń na podstawie łącznie czterech decyzji. Argumentacja skarżącego nie podważa prawidłowości zaskarżonego rozstrzygnięcia. Wzrost kwoty zasiłku stałego, przy stałym obejmowaniu skarżącego pomocą społeczną daje bowiem podstawy do podwyższenia wysokości rat, w których skarżący dokonuje spłaty nienależnie pobranych świadczeń. Uznać zatem wypada, iż organy wyjaśniły i uargumentowały swoje stanowisko nie przekraczając granic uznania administracyjnego. W związku z powyższym, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.