VIII SA/Wa 310/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Wroczyński Sędziowie Sędzia WSA Justyna Mazur Sędzia WSA Sławomir Fularski (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 8 października 2020 r. sprawy ze skargi małoletnich P. K. i R. K. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2020 r. znak [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej też jako "organ" lub "Prezes ZUS") decyzją z [...] marca 2020 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz.53, dalej jako "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), odmówił przyznania małoletnim P. K. i R. K. reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego M. K. (dalej jako "wnioskodawcy") renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ powołując się na art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS podniósł, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane gdy spełnione są łącznie wszystkie przesłanki wymienione w tym przepisie. Niespełnienie zaś nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania przedmiotowego świadczenia. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Analizując przebieg ubezpieczenia, organ stwierdził, że udokumentowano jedynie 6 lat, 7 miesięcy i 20 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca małoletnich, zmarłego w wieku [...] lat. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udowodniono tylko 1 rok i 11 miesięcy okresu składkowego. Pierwsze objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi ojca dzieci nastąpiło 1 października 2001 r., tj. w wieku [...] lat. W latach 2011-2012, 2014-2019 nie został zaś udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. Prezes ZUS dodatkowo zauważył, że z akt sprawy wynika, że m.in. w okresach od 1 czerwca 2005 r. do 30 czerwca 2009 r. oraz od 1 września 2009 r. do 1 lutego 2011 r. ojciec dzieci podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, jednakże składki na te ubezpieczenia zostały opłacone tylko za okres od 1 czerwca 2005 r. do 23 lipca 2005 r. i od 1 sierpnia 2005 r. do 31 maja 2006 r. Prowadzenie działalności gospodarczej i nieodprowadzanie z powyższego tytułu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe było świadomym wyborem rodzącym określone skutki prawne. Trudno zatem uznać, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. W konkluzji swojego rozstrzygnięcia organ wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu wnioskowanego świadczenia. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła matka małoletnich wnioskodawców jako ich przedstawiciel ustawowy (dalej jako "strona skarżąca"). Podniosła, że ojciec dzieci zginął śmiercią tragiczną, został bowiem potrącony przez pędzący samochód na przejściu dla pieszych 30 metrów od domu. Dzieci ze względu na wiek nie mogą podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Matka utrzymuje się z zasiłku 500 plus, który pobiera na synów. Nie może podjąć dodatkowej pracy, która polepszyłaby sytuację rodziny, bo musi być teraz i ojcem i matką, a szkoła jest zamknięta i lekcje w domu. Dzieci zaś wskutek szczególnych okoliczności, za które nie mogą ponosić odpowiedzialności zostały pozbawione środków do godnego życia i konieczne kształcenie. Dodała, że wskutek sytuacji na rynku pracy jej małżonek zgadzał się na każde warunki zatrudnienia, nie badając uczciwości pracodawców aby tylko utrzymać rodzinę. Wybudował dom aby dzieci miały godne warunki do nauki i wychowania. Domu nie udało się w pełni wykończyć jakkolwiek dzieci mają swoje pokoje i miejsce do nauki. Kluczowe według strony skarżącej jest, że wnioskodawcy stracili ojca, a ich małoletni wiek, jak też sytuacja rodzinna i majątkowa stanowi o szczególnych okolicznościach, co czyni wniosek zasadnym. Nie można zgodzić się ze stanowiskiem organu, że fakt, iż ojciec dzieci nie pozostawał w ubezpieczeniu to nie jest wina pracodawców, którzy nie odprowadzili składek. Tym powinny się zająć odpowiednie organy Państwa, a jeśli nie dopilnowały tego aby pracodawcy płacili należne składki, to winny udzielić małoletnim dzieciom ochrony poprzez przyznanie renty w specjalnym trybie. W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Prezesa ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując co do zasady argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wskazał, że z okoliczności, iż śmierć ojca dzieci nastąpiła w wyniku zdarzenia nagłego - wypadku, wnioskować można, że nie była spowodowana długotrwałym procesem chorobowym, który stanowił przeszkodę w podejmowaniu pracy, czy też opłacaniu składek na własne, obowiązkowe ubezpieczenie społeczne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 i 2, art. 134 § 1 i art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325), dalej powoływanej jako: "p.p.s.a.", sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że kontrola sądowoadministarcyjna sprowadza się do zbadania, czy organ wydając zaskarżony akt nie naruszył przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ocena ta jest dokonywana według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania przed właściwym organem. Podkreślenia wymaga, że sąd administracyjny posiada wyłącznie uprawnienia kasacyjne, nie może natomiast orzekać za organ w sposób merytoryczny przyznając stronie określone uprawnienia lub zwalniając z nałożonych obowiązków. W ocenie Sądu, mając na uwadze powyższe kryteria kontroli sądowej, skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Prezesa ZUS nie narusza prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w myśl którego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Istotnym jest, że w odróżnieniu od ogólnych zasad określających warunki przyznawania prawa do świadczeń z zabezpieczenia społecznego (tj. świadczeń finansowanych i zależnych od zgromadzonych na ten cel na indywidualnych kontach ubezpieczonych środków pochodzących ze składek ubezpieczeniowych), art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest regulacją szczególną. Pozwala ona na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym. Przewidziane w powołanym przepisie świadczenia finansowane są z budżetu państwa (art. 84 ustawy), nie zaś z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, kwestia ich przyznania pozostawiona została uznaniu Prezesa ZUS. Omawiany przepis posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest więc ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc, czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Sąd administracyjny nie ma zaś kompetencji czy możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powyższe pozostaje bowiem w gestii Prezesa ZUS. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Pierwszy z wymienionych w przepisie warunków dotyczy ubezpieczenia wnioskodawcy lub osoby zmarłej, po której żąda przyznania świadczenia wnioskodawca. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku i po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Każda z przesłanek podlega przy tym osobnej ocenie poprzez odniesienie hipotezy normy prawnej do okoliczności faktycznych, istniejących w danej sprawie. Decyzja o przyznaniu bądź odmowie przyznania świadczenia w omawianym trybie podejmowana jest dopiero po ustaleniu, że okoliczności faktyczne odniesione do wymagań normatywnych mogą skutkować przyznaniem uprawnienia w sposób zgodny z celem tego przepisu. W rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, że ubezpieczony nie spełnił co najmniej jednego z wyżej wymienionych warunków. W sprawie nie wykazano bowiem szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły ojcu małoletnich dzieci, w imieniu których strona skarżąca wnioskuje o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Podkreślenia wymaga, że to strona wnioskująca składając wniosek o przyznanie świadczenia, winna wykazać, że nie było możliwe otrzymanie przez zmarłego ojca dziecka świadczenia w trybie zwykłym, albowiem zaistniały okoliczności szczególne, na które ubezpieczony nie miał wpływu. Jak zaś wynika z ustaleń organu, ubezpieczony na przestrzeni [...] lat życia udokumentował jedynie 6 lat, 7 miesięcy i 20 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano tylko 1 rok i 11 miesięcy okresu składkowego. Pierwsze objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi ojca dzieci nastąpiło dopiero w wieku [...] lat. Słusznie organ zauważył, że w latach 2011-2012, 2014-2019 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia. W okresach od 1 czerwca 2005 r. do 30 czerwca 2009 r. oraz od 1 września 2009 r. do 1 lutego 2011 r. ojciec dzieci podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, jednakże składki na te ubezpieczenia zostały opłacone tylko za okres od 1 czerwca 2005 r. do 23 lipca 2005 r. i od 1 sierpnia 2005 r. do 31 maja 2006 r. Prowadzenie działalności gospodarczej i nieodprowadzanie z powyższego tytułu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe było świadomym wyborem rodzącym określone skutki prawne. Trudno zatem uznać, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Powoływane przez stronę skarżącą fakty nie odprowadzania składek przez nieuczciwych pracodawców nie znajdują potwierdzenia w zebranym w sprawie materiale dowodowym. Słusznie zaś zauważył pełnomocnik organu w odpowiedzi na skargę, że skoro śmierć ojca dzieci nastąpiła w wyniku zdarzenia nagłego - wypadku, wnioskować można, że nie była spowodowana długotrwałym procesem chorobowym, który stanowił przeszkodę w podejmowaniu pracy, czy też opłacaniu składek na własne, obowiązkowe ubezpieczenie społeczne. Niespełnienie ww. przesłanki dotyczącej braku szczególnych okoliczności o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach uprawniających o ubieganie się przez stronę skarżącą o uzyskanie świadczenia po zmarłym ojcu było wystarczające do odmowy przez organ przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Niespełniona bowiem została co najmniej jedna z czterech wymienionych w ww. przepisie przesłanek, które łącznie należy spełnić, aby otrzymać przedmiotowe świadczenie. Reasumując, Sąd uznał, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie na dzień wydania zaskarżonej decyzji dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego. Sąd nie stwierdził również takiego naruszenia przez organ przepisów postępowania, które uzasadniałoby uchylenie wydanej decyzji. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.