VIII SA/Wa 315/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Fularski (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Justyna Mazur, Sędzia WSA Renata Nawrot, Protokolant Referent stażysta Magdalena Krawczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 września 2013 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Rektora Uniwersytetu [...] im. [...] w R. z dnia [...] lutego 2013 r. sygn. [...] w przedmiocie odmowy przyznania stypendium 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Rektora Uniwersytetu [...] im. [...] w R. z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...]; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości do chwili uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Rektor Uniwersytetu [...] im. [...] w R. decyzją z dnia [...] lutego 2013 r. (dalej także jako "organ", działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm., dalej jako K.p.a.) w związku z art. 207 ust. 1 cytowanej ustawy oraz § 5 ust. 2 umowy zawartej pomiędzy Uczelnią i Aresztem Śledczym w R. z dnia [...] października 2011 r., utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] odmawiającą M. W., studentowi [...] roku studiów pierwszego stopnia na kierunku [...] przyznania stypendium Rektora dla najlepszych studentów w roku akademickim 2012/2013. W uzasadnieniu decyzji organ w pierwszej kolejności przedstawił stan faktyczny sprawy. Wskazał, że M.W. wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2012 r. wystąpił do organu o przyznanie stypendium Rektora z tytułu uzyskania w roku akademickim 2011/2012 średniej ocen [...] na kierunku studiów [...] studia stacjonarne I stopnia, kierunek [...]. Decyzją nr [...] z dnia [...] grudnia 2012 r., organ odmówił przyznania stypendium Rektora z uwagi na zapis § 5 ust. 2 umowy zawartej pomiędzy Uczelnią i Aresztem Śledczym w R. z dnia [...] października 2011 r., który stanowi, że osadzeni w Areszcie Śledczym w R. nie są uprawnieni do pobierania świadczeń pomocy materialnej dla studentów. Stypendium Rektora dla najlepszych studentów należy zaś do tych świadczeń (art. 173 ust. 1 pkt. 3 - ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, t. j. Dz. U. z 2012 r. poz. 572). Pismem z dnia [...] stycznia 2013 r., M. W. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy zarzucając: naruszenie art. 70 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, niezgodność rozstrzygnięcia z zasadami zawartymi w art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, umniejszenie przysługujących stronie praw, których nie została pozbawiona wyrokiem sądu karnego. Odnosząc się do zarzutów wnioskującego o ponowne rozpatrzenie sprawy Rektor wyjaśnił, że nie naruszył art. 70 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wnioskodawca błędnie bowiem zinterpretował podany wyżej zapis Konstytucji RP, gdyż zwrot "Władze publiczne" nie odnosi się bezpośrednio do organu (w tym przypadku do Uniwersytetu [...] im. [...] w R.), lecz do "Władzy publicznej" jako państwa, które ma obowiązek stworzenia warunków udzielania pomocy finansowej uczniom i studentom w celu ułatwienia dostępu do szkół, który powinien być powszechny i równy. W art. 173 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym wyszczególniono formy pomocy materialnej, o które może ubiegać się student ze środków przeznaczonych w budżecie państwa na ten cel. Organ z tego obowiązku się wywiązał, zapewniając pomoc materialną studentom. Należy jednak zaznaczyć, że wnioskodawca jest osobą osadzoną, skazaną na karę pozbawienia wolności i przebywa w zakładzie karnym, zatem podlega przepisom Kodeksu karnego wykonawczego (Dz. U. 1997 Nr 90 poz. 557, z późn. zm., dalej jako "K.k.w."). W art. 130 § 1 wyżej wymienionego aktu normatywnego, zakład karny zobowiązany jest do prowadzenia nauczania w zakresie podstawowym i gimnazjalnym. Prowadzenie zajęć wybiegających poza zakres ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 z późn. zm.), nie jest obowiązkowe. Dodatkowo organ zaznaczył, że prowadzenie zajęć z zakresu studiów wyższych w areszcie, gdzie osadzony jest wnioskodawca, jest jedynym na skalę kraju. W ocenie organu nie doszło również do naruszenia postanowień art. 32 Konstytucji RP. Studia, na które uczęszcza wnioskodawca są bezpłatne. Ponadto, w porównaniu do innych studentów, wnioskodawca nie jest zmuszony do podróży do placówek uczelni w celu odbycia zajęć (wykładu, ćwiczeń związanych z kierunkiem itp.), gdyż pracownicy dydaktyczni "wykładają" na terenie aresztu - miejsca osadzenia. Nie ponosi również kosztów związanych z utrzymaniem, zakwaterowaniem, ubiorem oraz wyżywieniem, ponosi je zaś Państwo. Zdaniem organu prawa strony nie zostały w żaden sposób umniejszone, gdyż treść umowy z dnia [...] października 2011 r. pomiędzy Uniwersytetem [...] im. [...] a Aresztem Śledczym, w przedmiocie prowadzenia studiów stacjonarnych I stopnia na kierunku [...] na Wydziale [...], została wnioskodawcy udostępniona i miał on możliwość zapoznania się z jej postanowieniami, na które się zgodził podejmując studia. W § 5 umowy wyszczególniono prawa i obowiązki studentów osadzonych w areszcie, które z powodu tej szczególnej sytuacji muszą się różnić od praw i obowiązków pozostałych studentów. Z jednej strony są to prawa ograniczone, z drugiej - diametralnie jest ułatwione studiowanie. W konkluzji swojego uzasadnienia organ stwierdził, że wnioskodawca spełnił wymogi do przyznania stypendium Rektora dla najlepszych studentów, jednak w związku z wyżej przedstawionymi argumentami, postanowiono jak na wstępie. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł M.W. (dalej jako "skarżący") reprezentowany przez swojego brata jako pełnomocnika. Wniósł o stwierdzenie nieważności decyzji w całości, a zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy: 1) art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., poprzez wydanie decyzji bez podstawy prawnej i z rażącym naruszeniem prawa; 2) art. 107 § 1 K.p.a., poprzez brak pouczenia o przysługującym stronie środku zaskarżenia. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącego wskazał, że art. 186 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym stanowi, że szczegółowy regulamin ustalania wysokości, przyznawania i wypłacania świadczeń pomocy materialnej dla studentów, w tym szczegółowe kryteria i tryb udzielania świadczeń pomocy materialnej dla studentów, wzory wniosków o przyznanie świadczeń pomocy materialnej, wzór oświadczenia o niepobieraniu świadczeń na innym kierunku studiów oraz sposób udokumentowania sytuacji materialnej studenta ustala rektor w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego. Ww. przepis przyznaje zatem organowi na mocy delegacji ustawowej prawo do ustalenia w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego szczegółowego regulaminu przyznawania świadczeń. Przepis ten nie przewiduje subdelegacji uprawnień organu, ani tym bardziej nie pozwala na regulowanie ww. kwestii w innym trybie - jak np. umowa pomiędzy szkołą wyższą a inną jednostką budżetową. Skarżący podniósł, że uzależnianie decyzji organu administracyjnego od warunków ustalonych w umowie nieudostępnionej do wiadomości publicznej stoi w jawnej sprzeczności z podstawową zasadą legalizmu i państwa prawa. Wbrew twierdzeniom z uzasadnienia skarżonej decyzji, o istnieniu umowy pomiędzy Uczelnią a Aresztem Śledczym w R. skarżący dowiedział się dopiero z uzasadnienia, a zapoznał się dopiero [...] lutego 2013 r. Zarówno opiekun roku, jak i wykładowcy uniwersyteccy prowadzący zajęcia, podkreślali że skarżący odbywa "normalne" studia i traktowany jest jak "normalny" student. Skarżący zauważył, że powołany w podstawie prawnej decyzji art. 207 K.p.a. to przepis nieobowiązujący, który nie może stanowić podstawy prawnej jakiejkolwiek decyzji administracyjnej. Dodatkowo skarżona decyzja nie zawiera również pouczenia o dopuszczalności wniesienia skargi do właściwego sądu administracyjnego. Organ w uzasadnieniu decyzji powołuje się wprawdzie także na przepisy K.k.w., stwierdzając że skarżący "podlega przepisom" tej ustawy - co oczywiście jest prawdą, ale wyłącznie w zakresie zasad odbywania kary. Nie jest przecież ten fakt podstawą do twierdzenia, że inne prawa i obowiązki przewidziane prawem skarżącego w związku z tym nie dotyczą, co zdaje się sugerować organ w uzasadnieniu swojej decyzji. Art. 4 § 2 K.k.w. wyraźnie stanowi, że skazany zachowuje prawa i wolności obywatelskie, a ich ograniczenie może wynikać jedynie z ustawy oraz z wydanego na jej podstawie prawomocnego orzeczenia. Podkreślić należy także, że ww. kodeks jest częścią prawa karnego, a co za tym idzie - wykładnia jego przepisów musi być ścisła, a w żadnym przypadku rozszerzająca. Następnie autor skargi wskazał, że w punkcie [...] uzasadnienia decyzji organ wywodzi inną podstawę do odrzucenia wniosku skarżącego o przyznanie stypendium rektora dla najlepszego studenta z faktu, że nie musi on ponosić kosztów podróży czy utrzymania, jak inni studenci. Znowu - jest to prawda (w pewnym zakresie skarżący nadal własnym staraniem i na swój koszt pozyskuje wszelkie materiały piśmiennicze czy dydaktyczne, co w przypadku nauki na szkole wyższej stanowi znaczą część przeznaczonego na ten cel budżetu), jednakże uzasadnienie to można by odnieść do stypendium socjalnego, o którego przyznanie skarżący się przecież nie ubiega. W punkcie [...] uzasadnienia skarżonej decyzji organ stwierdza, że ograniczenie praw skarżącego w drodze umowy między Uniwersytetem a Aresztem Śledczym (co stoi w jawnej sprzeczności z przywołanym wyżej art. 4 § 2 K.k.w.) jest konieczne z uwagi na szczególną sytuację skarżącego. Nie sposób jednak wywnioskować ze szczególnej sytuacji skarżącego, że nie należy mu się motywacja do wytężonej pracy naukowej w postaci stypendium. Wręcz przeciwnie, stypendium rektora dla najlepszego studenta jest nagrodą prestiżową, szczególnie motywującą i spełniającą istotną funkcję resocjalizacyjną. Potwierdza ona ponadprzeciętne zaangażowanie skarżącego na tle innych studentów i osadzonych, co stanowi istotny czynnik w przypadku udzielania skarżącemu nagród lub kar na podstawie art. 137 K.k.w. czy wnioskowania o skrócenie czasu odbywania kary. Pozwala także na wzmocnienie pozycji na rynku pracy, która po odbyciu kary będzie bardzo trudna. W konkluzji skargi wskazano, że kara odbywana przez skarżącego ma swój skonkretyzowany w prawie cel. Jak stanowi art. 67 K.k.w., wykonywanie kary pozbawienia wolności ma na celu wzbudzanie w skazanym woli współdziałania w kształtowaniu jego społecznie pożądanych postaw, w szczególności poczucia odpowiedzialności oraz potrzeby przestrzegania porządku prawnego, a w oddziaływaniu na skazanych, przy poszanowaniu ich praw i wymaganiu wypełniania przez nich obowiązków, uwzględnia się przede wszystkim pracę, zwłaszcza sprzyjającą zdobywaniu odpowiednich kwalifikacji zawodowych, nauczanie, zajęcia kulturalno-oświatowe czy podtrzymywanie kontaktów ze światem zewnętrznym. Wszystkie te cele mogą być realizowane poprzez odbywanie przez skarżącego studiów na zasadach określonych powszechnie obowiązującym prawem. W odpowiedzi na skargę pełnomocnik organu wniósł o oddalenie skargi podtrzymując wcześniej prezentowaną argumentację. Dodatkowo wyjaśnił, że powołanie przez organ w sentencjach jego decyzji jako jednej z podstaw prawnych ich wydania "art. 207 cytowanej wyżej ustawy", wskazujące, że chodzi o K.p.a., podczas gdy ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym nie została przywołana, traktować należy jako oczywistą omyłkę pisarską, która nie rzutowała na treść rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że kontrola sądowo-administracyjna sprowadza się do zbadania, czy organy wydając zaskarżony akt nie naruszyły przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: "p.p.s.a.") wynika, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, albo stwierdza ich nieważność, bądź też stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Zgodnie z art. 134 tej ustawy Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Mając na uwadze ww. kryteria kontroli sądowej stwierdzić należy, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Zarówno bowiem zaskarżona, jak i poprzedzająca ją decyzja organu naruszają prawo w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Skarżący w niniejszej sprawie złożył wniosek o przyznanie stypendium Rektora dla najlepszych studentów z uwagi na uzyskaną w poprzednim roku akademickim wysoką średnią ocen. Organ nie kwestionuje, że skarżący spełnił wymogi do przyznania ww. stypendium. Z uwagi jednak, że skarżący jest osobą osadzoną, skazaną na karę pozbawienia wolności i przebywającą w zakładzie karnym, a więc podlegającą przepisom K.k.w., zdaniem organu stypendium takie mu nie przysługuje. Organ wskazuje, że prowadzenie zajęć z zakresu studiów wyższych w areszcie, gdzie osadzony jest skarżący jest jedynym w skali kraju. Powołuje się przy tym na treść § 5 ust. 2 umowy zawartej pomiędzy Uczelnią i Aresztem Śledczym w R. z dnia [...] października 2011 r., który to stanowi, że osadzeni nie są uprawnieni do pobierania świadczeń pomocy materialnej dla studentów, tj. m.in. stypendiów rektora dla najlepszych studentów. Sporne w niniejszej sprawie jest więc, czy skarżącemu jako studentowi odbywającemu karę pobawienia wolności może przysługiwać ww. stypendium. Jak dodatkowo wskazuje organ w odpowiedzi na skargę nieodpłatne studiowanie nie jest obywatelskim uprawnieniem osadzonych w areszcie, zagwarantowanym przez Konstytucję, nie mogą więc być jednakowe uprawnienia takich osób z prawami pozostałych studentów wobec pierwszeństwa obowiązywania przepisów K.k.w. przed przepisami obowiązującymi w Uczelni. Z uwagi na swoistą zasadę dwuwładzy nad studentami osadzonymi ich prawa i obowiązki mogą być w niektórych sferach kształtowane odmiennie poprzez ustalenia władz Aresztu Śledczego i Uczelni. Wykorzystanie szansy odbycia studiów przez osadzonych leży bowiem w ich interesie. W ocenie Sądu w składzie orzekającym w niniejszej sprawie stanowisko organu nie jest zasadne. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji mogłoby okazać się wystarczające w sytuacji gdyby skarżący wnioskował nie o stypendium rektora dla najlepszych studentów, a o przyznanie stypendium socjalnego. Wtedy to argumentacja organu mogłaby okazać się skuteczna. Skarżący jako osadzony odbywający karę pozbawienia wolności ma bowiem możliwość studiowania i nie ponosi przy tym żadnych kosztów związanych z utrzymaniem, zakwaterowaniem, ubiorem oraz wyżywieniem, a ponosi je Państwo. Nie można jednak wnioskować z tej szczególnej sytuacji skarżącego, że nie należy mu się również stypendium rektora dla najlepszych studentów. Słusznie zauważa bowiem skarżący, że przedmiotowe stypendium jest swoistą prestiżową nagrodą, szczególnie motywującą i spełniającą w jego przypadku istotną funkcję resocjalizacyjną. Rację ma także skarżący podnosząc, że podlega on wprawdzie przepisom K.k.w., ale wyłącznie w zakresie zasad odbywania kary. K.k.w. nie przewiduje żadnych ograniczeń w sytuacji ubiegania się przez osobę odbywającą karę pozbawienia wolności o stypendium rektora dla najlepszych studentów. Powyższe oznacza, że skarżący pomimo, iż odbywa karę pozbawienia wolności zachowuje jednak pewne prawa i obowiązki przysługujące studentom. Art. 4 § 2 K.k.w. wyraźnie stanowi, że skazany zachowuje prawa i wolności obywatelskie, a ich ograniczenie może wynikać jedynie z ustawy oraz z wydanego na jej podstawie prawomocnego orzeczenia. Takich ograniczeń w stosunku do studentów odbywających karę pozbawienia wolności nie przewiduje ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, dalej jako ustawa "Prawo o szkolnictwie wyższym"). Ograniczenie kręgu osób uprawnionych do otrzymywania przedmiotowego stypendium wynika dopiero z umowy jaka została zawarta pomiędzy Uczelnią a Aresztem Śledczym w R.. Umowa cywilnoprawna nie może zaś być sprzeczna z prawem powszechnie obowiązującym, czyli w tym przypadku z ww. ustawą. Zdaniem Sądu Uczelnia zawierając taką umowę - ograniczającą przecież podstawowe prawa i obowiązki szczególnej grupy osób jaką są niewątpliwie studenci odbywający karę pozbawienia wolności, winna jednak liczyć się z ewentualnymi konsekwencjami podjęcia przez takie osoby studiów. Jest to tym bardziej uzasadnione, że skarżący nie był nawet żadną ze stron przedmiotowej umowy, a z akt sprawy nie wynika, aby został on pouczony o jej treści przed rozpoczęciem studiów. Zgodnie natomiast z art. 173 ust. 1 pkt 3 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym student może ubiegać się o pomoc materialną ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa w formie stypendium rektora dla najlepszych studentów. Na podstawie art. 175 ust. 2 ww. ustawy stypendia rektora dla najlepszych studentów są przyznawane na wniosek studenta przez rektora. Stosownie zaś do treści art. 186 ust. 1 powoływanej ustawy szczegółowy regulamin ustalania wysokości, przyznawania i wypłacania świadczeń pomocy materialnej dla studentów, o których mowa w art. 173 ust. 1 pkt 1-3 i 8, w tym szczegółowe kryteria i tryb udzielania świadczeń pomocy materialnej dla studentów, wzory wniosków o przyznanie świadczeń pomocy materialnej, wzór oświadczenia o niepobieraniu świadczeń na innym kierunku studiów oraz sposób udokumentowania sytuacji materialnej studenta ustala rektor w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego. Ww. przepis przyznaje zatem organowi na mocy delegacji ustawowej prawo do ustalenia w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego szczegółowego regulaminu przyznawania świadczeń. Przepis ten nie przewiduje zaś - jak słusznie zresztą zauważył skarżący - subdelegacji uprawnień organu, ani tym bardziej nie pozwala na regulowanie ww. kwestii w innym trybie, jak np. poprzez umowę zawartą pomiędzy szkołą wyższą a inną jednostką budżetową. Tym samym, stwierdzić należy, że organ ograniczając poprzez zawarcie umowy z Aresztem Śledczym w R. prawo skarżącego do otrzymania wnioskowanego stypendium dopuścił się naruszenia prawa materialnego, tj. ww. przepisów ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym. Takie zaś ograniczenie uprawnień skarżącego wynikających z ww. ustawy należy uznać za niezgodne z prawem w stopniu mającym wpływ na wynik niniejszej sprawy. Odnosząc się do zarzutów skargi wyjaśnić jeszcze należy, że brak jest podstaw do stwierdzenia nieważności decyzji organu na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Przy wydaniu decyzji organ nie dopuścił się bowiem rażącego naruszenia prawa, istnieje również wynikająca z wskazanych wyżej przepisów ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym podstawa prawna do wydania decyzji w przedmiocie przyznania bądź odmowy przyznania stypendium rektora dla najlepszych studentów. Natomiast naruszenie przez organ art. 107 K.p.a. poprzez brak pouczenia o przysługującym stronie środku zaskarżenia mogłoby mieć znaczenie jedynie w sytuacji gdy uchybienie to miało istotny wpływ na wynik niniejszej sprawy. W ponownym postępowaniu, organ mając na uwadze powyższe wskazania i uwagi Sądu oraz art. 153 p.p.s.a. rozpozna wniosek skarżącego o przyznanie stypendium rektora dla najlepszych studentów w roku akademickim 2012/2013. W świetle powyższego Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 152 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.