VIII SA/Wa 375/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Wroczyński, Sędziowie Sędzia WSA Leszek Kobylski, Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda (sprawozdawca), Protokolant Specjalista Ilona Obara, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 listopada 2017 r. w Radomiu sprawy ze skargi M. Z. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] stycznia 2017 r. znak [...]. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: "KRUS" lub "organ") decyzją z dnia [...] stycznia 2017 r., działając m. in. na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10, art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz rozporządzenia Komisji (UE) nr 1408/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie zastosowania art. 107 i art. 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis w sektorze rolnym, rozpatrując wniosek M. Z. (dalej: "skarżący") z dnia 23 grudnia 2016 r. odmówił umorzenia zadłużenia w kwocie [...] zł z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od IV kw. 2005 r. do III kw. 2013 r., w tym należności objętych pomocą de minimis w rolnictwie. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że na liczne wnioski skarżącego udzielono mu ulg i umorzeń w spłacie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Umorzono następujące kwoty: w 2000 r. - [...] zł, w 2010 r. - [...] zł, w 2011 r. - [...] zł. Wyjaśnił także, że część należności za okres od I kw. 1995 r. do III kw. 2005 r. zabezpieczona jest wpisem hipoteki (należności przedawnione zabezpieczone tym wpisem mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki). W 2008 r. jednostka organizacyjna KRUS skierowała do Urzędu Skarbowego tytuły wykonawcze i w wyniku prowadzonej egzekucji do KRUS wpłynęła kwota [...] zł oraz [...] zł kosztów upomnienia. Od IV kw. 2013 r. składki są bieżąco regulowane. W dniu 3 grudnia 2014 r. do PT KRUS w Radomiu wpłynął następny wniosek skarżącego o umorzenie całości zadłużenia widniejącego na koncie ( składki + odsetki) za okres od 2001.3 do 2013.3/09 w łącznej kwocie [...] zł. Decyzją z dnia [...] lutego 2015 r. odmówiono umorzenia zaległości. Decyzją z [...] maja 2015 r. utrzymano w mocy przedmiotową decyzję. Dnia 22 czerwca 2015 r. skarżący zaskarżył decyzję z dnia [...] maja 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. W/W Sąd prawomocnym wyrokiem z dnia 29 stycznia 2016 r. oddalił w/w skargę. W dniu 30 lutego 2016 r. Placówka Terenowa KRUS w R. wystawiła decyzję przedhipoteczną na zaległość od 2005.4 do 2013.3/09 na łączną kwotę [...] zł ( składki + odsetki). W dniu 9 stycznia 2017 r. skarżący złożył odwołanie od w/w decyzji przedhipotecznej. W dniu 23-12-2016 r. do KRUS wpłynął wniosek o umorzenie całości zadłużenia (objętego decyzją przedhipotecznej za okres od 2005.4 do 2013.3/09 w kwocie [...] zł.). Wniosek ten skarżący uzasadnił faktem, iż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i finansowej. Od 2004 r. samotnie wychowywał trzech synów (w tym okresie powstało zadłużenie). Obecnie dwóch z nich jest już dorosłych i sami podlegają w KRUS i opłacają składki. Ponadto oświadczył, iż ze względu na trudną sytuację finansową Urząd Gminy w W. umarzał zaległe podatki. Do wniosku skarżący dołączył kserokopie decyzji z dnia [...] -04-2016 r. wystawionej przez Urząd Gminy w W. potwierdzającą umorzenie podatków za 2014 r. i 2015 r. oraz kserokopię decyzji z GOPS o przyznaniu jednorazowej pomocy w kwocie [...] zł z 2005 r., a także kserokopie faktur z apteki za leki. Organ wskazał, iż mimo udzielonych skarżącemu licznych ulg (umorzeń) nie stały się one impulsem do spłacania w ratach należności głównej. Sytuacja rodzin na małych gospodarstwach rolnych jest podobna w całym regionie, a mimo to rolnicy starają się opłacać składki i spłacać ewentualne zadłużenia w dogodnych układach ratalnych. Natomiast inwencja skarżącego sprowadza się jedynie do pisania i wysyłania kolejnych wniosków o umorzenie całej należności. Oprócz opłacania składek bieżących skarżący nie podejmuje żadnej próby spłaty zadłużenia tylko próbuje uzyskać jego umorzenie. Jednocześnie organ podniósł, iż skarżący uzyskuje dochód z prowadzonego gospodarstwa rolnego oraz korzysta z dopłat bezpośrednich z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (za rok 2015 była to kwota [...] zł) KRUS uznał, że w myśl przepisów o pomocy de minimis, pomoc taka przyznawana jest rolnikom beneficjentom produkcji rolnej, opłacającym składki ubezpieczeniowe, którzy w wyniku nieprzewidzianych okoliczności lub zdarzeń losowych mających miejsce w prowadzonym gospodarstwie rolnym utracili dotychczasową płynność finansową i przez to znaleźli się w przejściowo trudnej sytuacji ekonomicznej wpływającej na kondycję prowadzonego gospodarstwa rolnego. Wobec tego przesłanką do udzielenia takiej pomocy, w myśl przepisów o pomocy de minimis, nie może być zaniedbanie w obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący zarzucił nie uwzględnienie wszystkich okoliczności mających wpływ na podjęcie decyzji, a w szczególności : - nie uwzględnienie sprawowania opieki nad dziećmi, otrzymywania niskich świadczeń rodzinnych i zasiłków z GOPS oraz nie płacenie alimentów przez matkę dzieci, - nie wzięcie pod uwagę strat w uprawach doznanych w wyniku anomalii pogodowych w ubiegłych latach, - problemy zdrowotne. Prezes KRUS, po rozpatrzeniu przedmiotowego wniosku, decyzją z dnia [...] marca 2017 r., znak: [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 kpa i art. 59 ust. 3, art. 41 a ust. 1 pkt. 1 u.u.s.r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] stycznia 2017 r. Uzasadniając powtórzył argumentację przedstawioną na wcześniejszym etapie postępowania. Wskazał, że: 1. powstałe zadłużenie jest następstwem nie wywiązywania się przez lata z opłacania składek ma ubezpieczenie społeczne rolników, 2. nie przedstawił skarżący dokumentacji potwierdzających wystąpienie w gospodarstwie rolnym strat powstałych w wyniku anomalii pogodowych uniemożliwiających uregulowanie składek, 3. kasa wielokrotnie umarzała zaległości. Natomiast każde umorzenie należności Kasy z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników skutkuje obniżeniem dochodów własnych Funduszu emerytalno-rentowego, z którego finansowane są m.in. świadczenia emerytalne i rentowe oraz samofinansującego się Funduszu składkowego, z którego wypłacane są świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego, 4. argumenty przedstawiane we wniosku o umorzenie zadłużenia z dnia 23 grudnia 2016 r. oraz o ponowne rozpatrzenie wniosku o umorzenie z dnia 16 lutego 2017 r. były już brane pod uwagę przy rozpatrywaniu poprzednich wniosków, 5. dołączone faktury za leki oraz zaświadczenie lekarskie potwierdzające problemy zdrowotne wskazują na możliwość korzystania ze zwolnień lekarskich jak i ubiegania się o przyznanie renty chorobowej, 6. fakt korzystania z opieki społecznej i wypłaconych niskich kwot świadczeń a także spłaty zobowiązań alimentacyjnych przez byłą małżonkę w latach poprzednich nie może obecnie stanowić przesłanki do umorzenia należności tym bardziej, że okoliczności te były już brane pod uwagę we wcześniejszych sprawach, 7. prowadzona działalność rolnicza na gruntach przynosi dochód około [...] zł miesięczni a dodatkowo uzyskuje skarżący dochody z pobieranych dopłat z ARiMR, co umożliwia spłatę zadłużenia w układzie ratalnym. Układ ratalny jest dla rolnika korzystnym rozwiązaniem ponieważ wstrzymuje narastanie dalszych odsetek za zwlokę i wysokość rat dostosowywana jest do możliwości płatniczych dłużnika (równomiernie w czasie rozłożona spłata zadłużenia bez znacznego obciążenia budżetu domowego), 8. brak przesłanek do stwierdzenia całkowitej nieściągalności zadłużenia gdyż wartość gruntów rolnych kształtuje się obecnie na poziomie (wg danych GUS z 2016 r.) ponad [...] zł. Pismem z dnia 22 kwietnia 2017 r. skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na ww. decyzję z dnia [...] marca 2017 r., wnosząc o jej uchylenie w całości. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów: 1) art. 7 kpa poprzez brak podjęcia przez organ administracji wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz pominięcie przez tenże organ ustawowego interesu społecznego w tym interesu obywatela – skarżącego; 2) art. 77, art. 80 kpa poprzez brak dokonania przez organ administracji właściwej oraz rzetelnej analizy zgromadzonego w niniejszym postępowaniu materiału dowodowego, czego konsekwencją było wydanie wadliwej - zaskarżonej - decyzji z naruszeniem zasad swobodnej oceny dowodów, a mianowicie uznaniu, iż: - w sytuacji skarżącego nie zachodzą okoliczności do stwierdzenia całkowitej nieściągalności zadłużenia podczas gdy osiągane przez niego dochody z prowadzonej działalności rolniczej nie są wystarczające na codzienną egzystencję, w tym na utrzymanie jego rodziny; 3) art. 41 a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. poprzez jego niezastosowanie, a mianowicie brak umorzenia w całości zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne skarżącego pomimo jego uzasadnionego interesu, przejawiającego się w niezmiernie trudnej sytuacji majątkowej; 4) przepisów prawa wspólnotowego, a mianowicie postanowień rozporządzenia Komisji (UE) nr 1408/2013 dotyczących stosowania art. 107 oraz art. 108 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej w zakresie pomocy de minimis w sektorze rolnym. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoją dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd bowiem dopatrzył się naruszeń prawa procesowego skutkujących taką wadliwością zaskarżonej decyzji, która wymagała wyeliminowania jej z obrotu prawnego. Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników stanowi art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r. poz. 1403 ze zm.; dalej: "u.u.s.r."), zgodnie z którym: organ rentowy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno - rentowego i składkowego może w całości lub w części umorzyć należności z tytułu składek. Przez należności z tytułu składek rozumie się także obok składek i kosztów upomnienia także należne od składek odsetki, o których umorzenie wnioskował skarżący (art. 6 pkt 13b u.u.s.r.). Użycie w przepisie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. sformułowania "może" oznacza, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia działa w ramach uznania administracyjnego. W przypadku stwierdzenia przesłanki może zatem wniosek uwzględnić lub odmówić jego uwzględnienia, ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Zaznaczyć jednak trzeba, że wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy (art. 7 kpa), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 kpa), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 5 kpa. W przypadku decyzji uznaniowych uzasadnienie decyzji ma szczególne znaczenie dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia. Szczególnie negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności powinno być przekonywująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Sądowej kontroli legalności decyzji podlega natomiast prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalnej prawidłowości decyzji, nie zaś jej celowości. Kwestią pierwszorzędną dla uruchomienia postępowania w sprawie umorzenia zaległości jest ustalenie czy w konkretnej sprawie występuje przesłanka, określona dyspozycją art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. tj. ważny interes zainteresowanego. Przesłanka ta powinna być wyjaśniona przy uwzględnieniu możliwości płatniczych wnioskodawcy i stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Niezbędne jest zatem wyjaśnienie jak również odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawcy ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych. Następnie odniesienie takiego stanu faktycznego do wysokości zadłużenia względem KRUS. W przeciwnym razie decyzja negatywna dla wnioskodawcy staje się nieuzasadnioną i dowolną, a powody odmowy organu orzekającego nieznane dla strony. Skarżący wnioskując o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników powoływał się na trudną sytuację materialną oraz problemami zdrowotnymi. Sytuacja materialna rolnika, stan zdrowia i wynikająca z tego niemożność opłacania składek może, zdaniem Sądu, uzasadniać istnienie przesłanki ważnego interesu ubezpieczonego. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną skarżącego istnieje, gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Zatem, obowiązkiem organu wynikającym z art. 77 § 1 kpa było wyjaśnienie sytuacji materialnej i życiowej skarżącego. Dla ustalenia sytuacji bytowej zobowiązanego przede wszystkim istotne jest ustalenie jego dochodów i wydatków, a także relacji pomiędzy dochodami, a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Odmawiając wnioskowanego przez stronę umorzenia zadłużenia Prezes KRUS bardzo ogólnie odniósł się do sytuacji materialnej skarżącego. Organ, na podstawie analizy zgromadzonych dokumentów uznał, że sytuacja materialno-bytowa skarżącego pozwala na spłatę należności w ratalnym układzie. W istocie więc, organ nie ocenił możliwości płatniczych skarżącego, poprzestając jedynie na ogólnikowym wskazaniu dochodu z gospodarstwa rolnego oraz korzystania z dopłat bezpośrednich z ARiMR. Lektura uzasadnienia decyzji nie wskazuje w jaki sposób organ obliczył dochód skarżącego z prowadzonej działalności rolniczej na kwotę ok. [...] zł miesięcznie (wielkość gospodarstwa, ilość hektarów przeliczeniowych, przeciętny dochód z gospodarstwa według GUS) ani nie daje odpowiedzi, jakie argumenty przemawiały za stwierdzeniem, że skarżący może dokonać spłaty obciążających go należności. Nie wziął przy tym pod uwagę oświadczenia skarżącego, iż jego miesięczne wydatki na niezbędne potrzeby bytowe (energia elektryczna, gaz, woda, żywność, leki) wynoszą około [...] zł miesięcznie – protokół z wizytacji gospodarstwa rolnego z 11 stycznia 2017 r. (k. 587 v akt administracyjnych). Pominął także złożoną decyzję - w sprawie umorzenia zaległości podatkowych I, II, III i IV raty za 2014 r., I, II, III, IV raty za 2015 r. oraz odsetki - Wójta Gminy W. z [...] kwietnia 2016 r. nr [...] (k. 563 akt administracyjnych) z motywów której wynika, że powodem umorzenia zaległości w podatku rolnym za rok 2014 i 2015 były straty poniesione przez skarżącego w zbiorze upraw na skutek obfitych opadów deszczu w 2014 r. oraz straty powstałe na skutek gradobicia i suszy w 2015 r. W przedmiotowej sprawie, zdaniem Sądu, proces decyzyjny organu został przeprowadzony wadliwie. Ocena sytuacji skarżącego w kontekście nie spełnienia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego jest ogólnikowa, powierzchowna, wybiórcza i nie może zostać zaakceptowana. Powyższe oznacza, że opłacanie należności z tytułu składek, przy dochodzie [...] zł (jak przyjął organ) miesięcznie oraz wydatkach w kwocie [...] zł (jak wskazał skarżący) mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W ocenie Sądu organ naruszył przepis art. 107 § 3 kpa, zgodnie z którym uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W zakresie uzasadnienia faktycznego organ ograniczył się do opisania zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i to wybiórczo (nie uwzględniając wydatków skarżącego na niezbędne potrzeby bytowe, czy decyzji Wójta Gminy W. z [...] kwietnia 2016 r.) nadto nie ocenił go pod kątem wiarygodności i mocy dowodowej. Niezależnie od powyższego należy wskazać, że w orzecznictwie sądów administracyjnych trafnie podkreśla się, że fakt osiągania dochodu nie stanowi samodzielnej przesłanki odmowy zwolnienia (umorzenia) o jakiej mowa w art. 41a u.u.s.r. Możliwości płatnicze to nie fakt osiągania dochodów, ale zestawienie tego dochodu z wydatkami, które pozwolą na ustalenie jaki jest rzeczywisty stan finansów zainteresowanego i czy przemawia on za skorzystaniem z wyżej wskazanego zwolnienia. Organ bezpodstawnie zaniechał dokonania takiego porównania. Nie zbadał więc przesłanek zastosowania umorzenia należności składkowych i nie zindywidualizował sytuacji skarżącego w aspekcie istnienia jego ważnego interesu i sytuacji majątkowej. Sąd nie jest w stanie wywieść, czy organ uznał, że skarżący spełnia przesłankę – w ocenie organu – ważnego interesu. Reasumując: błędne wyprowadzenie przez organ wniosku z oceny sytuacji rodzinnej zobowiązanego, jego dochodów i wydatków, nie pozwoliło organowi ustalić realnych możliwości płatniczych zobowiązanego, a tym samym braku istnienia przesłanki ważnego interesu zainteresowanego. Z tych względów, wbrew ocenie dokonanej przez organ, należało uznać, że zaistniała konieczność ponownej oceny zgromadzonego materiału procesowego w kierunku ustalenia wystąpienia warunku ważnego interesu zainteresowanego umożliwiającego umorzenie należności z tytułu składek na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Powyższe wskazuje, na naruszenie przez organ przepisów art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 kpa. Ponownie rozstrzygając sprawę organ przeprowadzi postępowanie w celu ustalenia dokładnego dochodu skarżącego i dokona oceny możliwości płatniczych skarżącego w kontekście przesłanki ważnego interesu zainteresowanego z uwzględnieniem stanu finansów funduszów emerytalno rentowego i składkowego, przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Z uwagi na powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. p.p.s.a.