VIII SA/Wa 38/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Szymanowicz Nowak, Sędziowie Sędzia WSA Artur Kot, Sędzia WSA Justyna Mazur (sprawozdawca), Protokolant starszy referent Małgorzata Domagalska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2019 r. w Radomiu sprawy ze skargi J. D. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] listopada 2018 r. znak [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy w rolnictwie uchyla zaskarżoną decyzję. Zaskarżoną decyzją z [...] listopada 2018 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: "Prezes KRUS" lub "organ"), po rozpatrzeniu wniosku J. D. (dalej także: "skarżący") o umorzenie nienależnie pobranego jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej w kwocie [...] zł, na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U z 2017r., poz. 2336 ze zm.; dalej: "u.u.s.r."), odmówił umorzenia ww. kwoty. Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Decyzją z [...] października 2018r. organ rentowy ustalił nadpłatę nienależnie pobranego jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej z [...] sierpnia 2016r. w kwocie [...] zł, w związku ze wstecznym wyłączeniem z ubezpieczenia społecznego rolników i zobowiązał skarżącego do jej zwrotu. Pismem z 20 listopada 2018r. skarżący wystąpił o umorzenie ww. kwoty, w związku z ciężką sytuacją materialną rodziny oraz chorobą własną, małżonki i córki. Do wniosku dołączył m.in. zaświadczenia lekarskie oraz orzeczenia o stopniu niepełnosprawności żony i córki. W oparciu o złożone w postępowaniu dokumenty organ ustalił, iż rodzina skarżącego poniosła wydatki: na leki w kwocie [...] zł, na aparat słuchowy - [...] zł, na węgiel kamienny - [...] zł, za wodę i odbiór nieczystości płynnych - [...] zł, za energię [...] zł. (za okres 05.04.2018r.-03.10.2018r.). W oparciu o protokół z przeprowadzonej wizytacji w gospodarstwie rolnym z 23 listopada 2018 r. organ ustalił, że skarżący zamieszkuje wraz z rodziną w piętrowym budynku w bardzo dobrym stanie. Na terenie gospodarstwa znajduje się budynek gospodarczy, garaż oraz szopa na drewno. Z podstawowych maszyn rolniczych skarżący posiada ciągnik. Gospodarstwo rolne zajmujące powierzchnię 1,68 ha fiz. i 0,38 ha przel., w tym las i uprawy: zboża, truskawki i warzywa zostało wydzierżawione córce J. P., jednakże na konto skarżącego wpływają środki z dopłat bezpośrednich wypłacane przez ARiMR. Źródłem utrzymania rodziny skarżącego są udokumentowane stosownymi zaświadczeniami: świadczenie pielęgnacyjne i zasiłek pielęgnacyjny żony - łącznie [...] zł, renta socjalna córki w kwocie brutto [...] zł oraz pobierana przez skarżącego emerytura z KRUS w wysokości brutto [...] zł miesięcznie. Organ wskazał następnie, że kryterium dochodowe oraz sposób liczenia dochodu wykorzystywane dla potrzeb świadczeń z pomocy społecznej, określone zostały w ustawie z dnia 12 marca 2004r o pomocy społecznej (Dz.U. z 2018r., poz. 1508 ze zm.) oraz w Rozporządzeniu Rady Ministrów w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej z dnia 11 lipca 2018r. (Dz.U. z 2018, poz. 1358). Przepisy te ustalają kryteria dochodowe dla osoby w rodzinie w kwocie [...] zł. To zaś oznacza, że szacunkowy dochód skarżącego na osobę w rodzinie ([...] zł) przekracza ww. kryterium dochodowe. Dodał, że [...] września 2018r. Kasa dokonała wypłaty wyrównania świadczenia emerytalnego w kwocie [...] zł za okres od 9 lipca 2015r. do 30 września 2018r., tj. zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w L. z [...] lipca 2018r. Następnie Prezes KRUS wywiódł, że rodziny, które znajdują się w trudnej sytuacji socjalno-bytowej mogą zostać objęte doraźną finansową pomocą ośrodka pomocy społecznej. Podniósł także, iż w dniu 07.11.2018 r. Miejsko Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w L. potwierdził, że rodzina skarżącego nie korzysta ze świadczeń finansowych ośrodka pomocy społecznej tj. zasiłku stałego, okresowego i celowego. Reasumując stwierdził, że w świetle treści mającego zastosowanie w sprawie art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r. organ nie znalazł podstaw do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Dodał, że jako ważny interes strony należy rozumieć zaistnienie szczególnych zdarzeń losowych niezależnych od działań danej osoby, które powodują ograniczenie zdolności płatniczych, a konieczność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zagrażałaby podstawom egzystencji. Skarżący, rezygnując z przysługującego jemu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wprost do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wystąpił ze skargą na powyższą decyzję Prezesa KRUS. Postawił przy tym zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r. przez ich błędną wykładnię prowadzącą do uznania, że na skarżącym ciąży obowiązek zwrotu nienależnej kwoty. W uzasadnieniu wskazał, że decyzją z [...] października 2018 r. Prezes KRUS ustalił nadpłatę jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej z [...] sierpnia 2016 r. w kwocie [...] zł, z powodu wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników w okresie od 9 lipca 2015 r. Jednakże organ pominął fakt, że Sąd Apelacyjny w L. ustalił prawo do emerytury skarżącego od 9 lipca 2015 r., a przez okres od 9 lipca 2015 r. do chwili wydania wyroku skarżący płacił składki na ubezpieczenie społeczne rolników. Za bezsporne uznał, że faktycznie pobrał jednorazowe odszkodowanie, które należało mu się, gdyż uprzednio KRUS, jak się okazało całkowicie bezzasadnie odmówił jemu prawa do emerytury rolniczej od 9 lipca 2015 r. Z tego powodu zmuszony został do dalszego opłacania składek i wobec tego miał uprawnienie do uzyskania odszkodowania przyznawanego zgodnie z obowiązującymi przepisami. Sąd Apelacyjny w L. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z [...] lipca 2018 r., ustalił jego prawo do emerytury rolniczej od 9 lipca 2015 r. W jego ocenie nieuprawnionym, pozbawionym podstawy prawnej było zatem ustalenie Prezesa KRUS jakoby odszkodowanie, pobrane przez skarżącego we wskazanym okresie i wysokości było świadczeniem nienależnym wobec wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników, a wobec tego nieuprawnionym jest żądanie zwrotu tego świadczenia, a tym bardziej odmowa umorzenia pobranej kwoty. Dodał, że nie może umknąć uwadze Sądu, że pierwotna decyzja jest wewnętrznie sprzeczna, gdyż z jednej strony organ pomija fakt opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników, przyznania przez Sąd prawa do emerytury, a z drugiej strony stwierdza, że skarżący był wyłączony z ubezpieczenia społecznego rolników. Stwierdzić bowiem należy, iż nie mógł zostać wyłączony z ubezpieczenia społecznego rolników, tylko w związku z błędną decyzją organu co do prawa do emerytury. Podniósł również, że argumentacja dotycząca statusu majątkowego skarżącego nie ma wpływu na treść decyzji, gdyż decyzja pierwotna nie odpowiada żadnym normom prawnym i nie może być podstawą do dalszych działań organu. Odpowiadając na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w swoim rozstrzygnięciu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) – c) p.p.s.a.). Przy czym, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy i nie jest związany zarzutami skargi ani jej wnioskami, z zastrzeżeniem art. 57a, który w niniejszej sprawie nie ma zastosowania. Badając sprawę w tak zakreślonych granicach kompetencji Sąd doszedł do przekonania, iż skarga zasługuje na uwzględnienie, chociaż przedstawiona w niej argumentacja zmierzająca do podważenia zasadności decyzji z dnia [...] października 2018 r. ustalającej nadpłatę jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej, w odniesieniu do decyzji o odmowie umorzenia nienależnie pobranego odszkodowania pozostaje bez znaczenia. Przypomnienia na wstępie wymaga, że przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Prezesa KRUS w sprawie odmowy skarżącemu umorzenia nienależnie pobranego jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy rolniczej w kwocie [...] zł, tj. przyznania ulgi przewidzianej w treści art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r.. Zgodnie z treścią tego przepisu, Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Brzmienie powyższego przepisu wskazuje, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet zaistnienie przewidzianych w przepisach przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania wnioskowanej ulgi, bowiem wybór sposobu załatwienia wniosku został pozostawiony woli organu. "Uznaniowość" nie oznacza jednak dowolności w orzekaniu organów. Zadaniem organu jest takie zebranie materiału dowodowego, a następnie dokonanie na jego podstawie ustaleń i wyciągnięcie z nich wniosków, by z jednej strony zobowiązany miał pewność przeanalizowania całokształtu jego sytuacji, z drugiej zaś, by decyzja ta poddawała się kontroli Sądu. W każdym przypadku organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonych w przepisach przesłanek. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Treść zawarta w uzasadnieniu decyzji ma bowiem zasadnicze znaczenie przy ocenie jej prawidłowości, realizowanej w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej. Kontrolując wydane w danej sprawie decyzje Sąd ocenia sposób przeprowadzenia postępowania w sprawie, w szczególności, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, respektując treść zasady prawdy obiektywnej, czy uwzględnił wszystkie okoliczności danej sprawy, umożliwił stronie czynny udział w postępowaniu a końcowo, czy uzasadnił należycie wydane w sprawie rozstrzygnięcie. Do przestrzegania tych zasad prowadzenia postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej jest zobowiązany na mocy art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 tekst jedn. ze zm.: dalej: "k.p.a.") Rozstrzyganie podjęte w ramach uznania administracyjnego wymaga więc od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), tj. przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.). Zakres okoliczności, jakie organ powinien ustalić i materiału dowodowego, jaki powinien zgromadzić, jest zdeterminowany treścią przesłanek umorzenia należności, o których mowa w art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r. Z brzmienia tego przepisu wynika, że przesłankami warunkującymi umorzenie należności jest złożenie w tym zakresie stosownego wniosku i zaistnienie ważnego interesu zainteresowanego. Organ powinien przy tym uwzględnić, z jednej strony możliwości płatnicze wnioskodawcy, a z drugiej, stan finansów funduszów emerytalno – rentowego i składkowego. Pojęcie ważnego interesu zainteresowanego nie zostało przez ustawodawcę ściśle zdefiniowane, dlatego też o tym, czy w sprawie zachodzi ważny interes zainteresowanego decydują różnorakie czynniki. O jego zaistnieniu świadczyć może zarówno trudna sytuacja finansowa, majątkowa, osobista, czy zdrowotna zobowiązanego, jak i wystąpienie zdarzeń nadzwyczajnych (takich jak klęska żywiołowa, niezawiniona utrata możliwości zarobkowania, choroba lub ciężkie kalectwo), które zaburzyły w istotny sposób codzienne funkcjonowanie strony, w tym negatywnie wpłynęły na stan środków przeznaczonych na zwykłe utrzymanie. Ważny interes w umorzeniu należności Kasy ze względu na trudną sytuację zainteresowanego istnieje wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i jego sytuacją materialną zachodzi związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 8 października 2015 r., sygn. akt I SA/Ke 446/15, dostępny pod adresem internetowej informacji o sprawach: https://cbois.nsa.gov.pl). Poddając kontroli zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że narusza ona przepisy art. 7, art. 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a., gdyż nie została poprzedzona prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, a ponadto decyzja ta nie zawiera wyczerpującego uzasadnienia, co powoduje, że rozstrzygnięcie to nie poddaje się kontroli Sądu. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż organ nie ustalił czy skarżący dysponuje środkami umożliwiającymi spłatę należności bez uszczerbku w zaspokajaniu podstawowych potrzeb skarżącego i jego rodziny. Prezes KRUS ustalił bowiem miesięczną kwotę dochodów przypadających na członka rodziny, ale nie ustalił kwoty miesięcznych wydatków niezbędnych na zaspokojenie podstawowych potrzeb skarżącego i jego rodziny, tak aby możliwe było poznanie kwoty jaką skarżący może przeznaczyć na spłatę należności, o której umorzenie wnosi. W protokole z wizytacji w gospodarstwie rolnym skarżącego z dnia 23 listopada 2018 r. wskazano na miesięczne wydatki na niezbędne potrzeby bytowe na kwotę około [...] zł, ale bez wskazania czy wydatki te dotyczą wyłącznie skarżącego, czy też pozostałych członków rodziny. Przedstawione w decyzji kwoty wydatków nie zostały odniesione do miesięcznych dochodów rodziny i nie obejmują wszystkich wydatków stanowiących bieżące potrzeby. Odniesienie kwoty miesięcznych dochodów do kwoty kryterium dochodowego, wynikającego z ustawy o pomocy społecznej nie wyczerpuje ustaleń dotyczących możliwości spłaty należności w odniesieniu do dochodów skarżącego. Ustalenia możliwości płatniczych skarżącego nie wyczerpuje także wskazanie wypłacenia wyrównania świadczenia emerytalnego za okres od 9 lipca 2015 r. do 30 września 2018 r. Z samego faktu wypłacenia tych należności nie wynika, iż skarżący dysponował powyższą kwotą w dacie powzięcia wiadomości o obowiązku zwrotu wypłaconej przez organ kwoty odszkodowania. Wskazując na okoliczność wpływania na konto skarżącego środków z dopłat bezpośrednich wypłacanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Prezes KRUS pominął charakter tych dopłat, nie odniósł powyższego do wpływu na możliwości płatnicze skarżącego, nie wskazał też wartości powyższych kwot. Organ wskazując na okoliczność braku korzystania przez skarżącego ze świadczeń z pomocy społecznej pominął zawartą w zaświadczeniu Miejsko Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. z dnia 7 listopada 2018 r. informację, iż rodzina skarżącego korzysta z pomocy żywnościowej w ramach programu operacyjnego Pomoc Żywnościowa 2014 – 2020 współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym. Nie poczynił także ustaleń dotyczących okoliczności jakie zadecydowały o spełnieniu przez rodzinę skarżącego warunków koniecznych do objęcia powyższą pomocą i nie odniósł tych okoliczności do jego możliwości płatniczych, jakie był zobligowany ustalić w niniejszej sprawie. W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, który Sąd również podziela, że sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym. Pozbawione racjonalności byłoby takie działanie organów państwa, które egzekwując powstałe zadłużenie z tytułu ubezpieczenia doprowadzi do konieczności korzystania z pomocy społecznej przez dłużnika, czy też zmusi do korzystania z tej pomocy w szerszym zakresie (por. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 27 lutego 2013 r., sygn. akt III SA/Po 1128/12, z dnia 27 maja 2014 r., sygn. akt III SA/Po 1766/13, dost. CBOiS). Organ nie wyjaśnił jaka jest rzeczywista możliwość spłaty przez skarżącego pobranego odszkodowania, uznanego za nienależne. Szczegółowe ustalenia w tym względzie są niezbędne do oceny realnej możliwości spłaty przez skarżącego nienależnie pobranych świadczeń i istnienia przesłanki umorzenia należności, czyli ważnego interesu zobowiązanego. Jeśli bowiem okaże się, że zapłata należności mogłaby spowodować niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącego, to niewątpliwie taki ważny interes wystąpi. Oceny istnienia przesłanek umorzenia nie należy zawężać wyłącznie do wystąpienia nadzwyczajnych zdarzeń o charakterze losowym, ponieważ treść art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r. wskazuje na obowiązek kierowania się ważnym interesem zobowiązanego i uwzględniania możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Podstawy odmowy umorzenia nie może stanowić wyłącznie zaistnienie niezależnych od skarżącego zdarzeń losowych. Brak jest zatem podstaw do uznania, iż stan faktyczny sprawy został ustalony prawidłowo, a rozstrzygnięcie zostało wydane w ramach uznania administracyjnego. Niezależnie od powyższego, należy wskazać, że w odniesieniu do decyzji o charakterze uznaniowym, szczególnie istotne jest należyte uzasadnienie przez organ swojego stanowiska, które powinno być logiczne, spójne i znajdować oparcie w zebranym materiale dowodowym. Uzasadnienie takiej decyzji, powinno zawierać wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej zobowiązanego, jego zdolności płatniczych przy uwzględnieniu dochodów i niezbędnych wydatków oraz rozważenie wpływu egzekucji konkretnej kwoty należności na sytuację życiową zobowiązanego, w tym przede wszystkim na jego zdolność do utrzymania. Okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej strony z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu - byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. W szczególności należy ustalić, czy spłata należności przez skarżącego w jego sytuacji życiowej, nie doprowadzi do sytuacji, że skarżący pozbawiony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych swoich i rodziny, będzie zmuszony do korzystania ze środków pomocy społecznej. Przy czym organ powinien mieć na uwadze, że chociaż co do zasady instytucja umorzenia ma charakter wyjątkowy, to jednak nie może być ona instytucją martwą, dlatego powinien rozważyć także choćby częściowe umorzenie należności. Wymienione mankamenty postępowania wyjaśniającego i przyjętej przez organ argumentacji, nieprzekonujące o słuszności podjętego rozstrzygnięcia, zaważyły na rozstrzygnięciu sprawy. Należy tym samym stwierdzić, że zaskarżona decyzja narusza przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Rozpatrując ponownie sprawę organ winien uwzględnić powyższe wywody i wyeliminować wszystkie wskazane przez Sąd wadliwości. Mając powyższe na względzie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.