VIII SA/Wa 401/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda, Sędziowie Sędzia WSA Cezary Kosterna, Sędzia WSA Justyna Mazur (sprawozdawca), , Protokolant Starszy sekretarz sądowy Dominika Jeromin, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lipca 2025 r. w Radomiu sprawy ze skargi E. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 marca 2025 r. nr znak: [...], [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję. Zaskarżoną decyzją z 4 marca 2025 r., znak: [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS, organ odwoławczy), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 572 ze zm., dalej: k.p.a.) w związku z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 421, ze zm.; dalej: "u.p.p.w.d."), po rozpoznaniu odwołania E. S. (dalej: skarżąca, strona), utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, organ I instancji) z 24 czerwca 2024 r. o odmowie przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na okres 2024/2025 na dziecko W. S.. Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym: Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 24 czerwca 2024 r. odmówił skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. na dziecko (W. S.) wskazując, iż został już złożony wniosek o przyznanie tego świadczenia przez inną osobę uprawnioną. Odwołanie od tej decyzji wniosła skarżąca wskazując, iż była osobą uprawnioną do otrzymywania świadczenia wychowawczego od kilku lat, ze względu na wyłączne i samodzielne łożenie na utrzymanie dziecka. Dodała, iż w tym czasie mąż nie ponosił kosztów związanych z potrzebami syna oraz nie miał świadomości ich wysokości. Prezes ZUS decyzją z dnia 4 marca 2025 r., wskazaną na wstępie i zaskarżoną w niniejszej sprawie, utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 czerwca 2024 r. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia podniósł, iż z dokumentacji wynika, że wniosek o świadczenie wychowawcze na ww. dziecko na okres świadczeniowy 2024/2025 zgłosili oboje rodzice. Jako pierwszy wniosek złożył ojciec dziecka D. S. w dniu 1.02.2024 r. o godz. 3:54. Natomiast skarżąca swój wniosek złożyła 1.02.2024 r. o godz. 11:38. Prezes ZUS nadmienił, że zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d., w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem, a w przypadku gdy opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek - w tym przypadku jest to ojciec dziecka. Ponadto dokumentem, który należy dostarczyć, aby potwierdzić sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem jest m.in. orzeczenie sądu w sprawie rozwodowej, w którym sąd rozstrzyga o wykonywaniu władzy rodzicielskiej i kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Z uwagi na brak sądownego rozstrzygnięcia co do opieki nad dzieckiem, ZUS wezwał rodziców do nadesłania dokumentów potwierdzających sprawowanie wyłącznej opieki nad dziećmi oraz złożenia wyjaśnień poprzez formularz POG, jak sprawowana jest opieka nad dziećmi, gdzie dzieci zamieszkują i kto ponosi koszty ich utrzymania. Organ odwoławczy wskazał przy tym, że dokumentem potwierdzającym sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem może być m.in.: postanowienie zabezpieczające miejsce pobytu dziecka wydane przez sąd w trakcie sądowego postępowania rozwodowego albo o separację, które jest wiążące od momentu jego uprawomocnienia się do dnia uprawomocnienia się wyroku rozwodowego albo orzekającego separację, ugoda zawarta przez rodziców przed mediatorem, a następnie zatwierdzona przez sąd w drodze postanowienia, plan wychowawczy, który stanowi część wyroku rozwodowego lub orzekającego separację. Odnosząc powyższe do sprawy zauważył, że treści oświadczenia oraz wyjaśnienia ojca dziecka co do tego, który z rodziców wnioskujących o świadczenie faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem są zbieżne. Na podstawie uzyskanych informacji od obojga rodziców ustalono, że dziecko mieszka z obojgiem rodziców pod wspólnym adresem, więc nie da się jednoznacznie stwierdzić czy zakres kontaktów ojca z dzieckiem jest znacząco mniejszy od zakresu kontaktów matki z dzieckiem. Natomiast zgodnie z postanowieniem Sądu Okręgowego w W. z dnia 14.12.2023 sygn. akt [...] w weekendy i święta sąd zarządził sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem zarówno przez skarżącą, jak i ojca dziecka w porównywalnych okresach, a więc oboje rodzice mają z ww. dzieckiem stały kontakt i uczestniczą w jego życiu codziennym. Wobec powyższego stwierdził, że nie da się w sposób jednoznaczny wskazać, jednego rodzica, który sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Podkreślił, że zasądzenie od jednego z rodziców alimentów na dziecko nie może być uznane za rozstrzygające w kwestii sprawowania przez rodziców opieki nad dziećmi. Takie rozstrzygnięcie nie przesądza, że faktyczną opiekę nad dziećmi sprawuje to z rodziców, które te alimenty otrzymuje. Wskazał, że w celu zmiany niniejszej decyzji w pierwszej kolejności należy wystąpić do sądu opiekuńczego o wydanie zarządzeń opiekuńczych w tym zakresie. Ewentualna weryfikacja decyzji w zakresie uprawnień do świadczenia na ww. dziecko będzie możliwa po przedłożeniu przez stronę prawomocnego wyroku sądu, w którym sąd orzeka co do opieki nad dzieckiem. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na ww. decyzję Prezesa ZUS, skarżąca wniosła o uchylenie tej decyzji i przyznanie świadczenia wychowawczego na dziecko – W. S. od dnia 17 września 2024 r. Skarżąca wskazała, iż od tego dnia zmienili z synem adres zamieszkania i od tego dnia sama sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Wskazując na treść art. 27 § 1 u.p.p.w.d. skarżąca stwierdziła, że ojciec dziecka nienależnie pobiera świadczenie wychowawcze od września 2024 r., ponieważ dziecko nie mieszka z ojcem, a z nią. Jednocześnie wniosła o uwzględnienie nowych dowodów w sprawie, tj. postanowienia zabezpieczającego miejsce pobytu dziecka - postanowienie Sądu Okręgowego w W. VII Wydział Cywilny Rodzinny i Rejestrowy z dnia 30 stycznia 2025 r. sygn. akt [...] (załącznik nr 1). Podniosła, iż Sąd w pkt 8 ustalił, że miejscem zamieszkania małoletniego W. S.będzie każdorazowe miejsce zamieszkania skarżącej. W pkt 1 Sąd ustalił kontakty ojca (D. S.) z dzieckiem w siedzibie fundacji [...] w W., w terminach wskazanych przez fundację. Tym samym, w ocenie skarżącej Sąd potwierdził fakt, że dziecko mieszka z nią, a z ojcem ma tylko sporadyczne spotkania w siedzibie fundacji w W.. Powołując się następnie na treść art. 22 u.p.p.w.d. uznała, że wskazane wyżej postanowienie Sądu potwierdza, że faktyczną opiekę nad synkiem sprawuje ona, a nie jej mąż D. S.. Dodała, że z ich wspólnego domu (ul. C. [...], [...] S.) wyprowadziła się wraz z synkiem 17 września 2024 r. Od tamtej pory dziecko mieszka z nią i to ona sprawuję nad nim opiekę. Wie to doskonale jej mąż, który próbował ją z tego powodu wymeldować z ich wspólnego domu. Na dowód tego załączyła kserokopię wniosku o wymeldowanie napisanego przez jej męża z 16.12.2024 r. (Załącznik nr 2). ZUS w uzasadnieniu swojej decyzji z 4.03.2025 r., powołuje się na art. 22 rzeczonej ustawy, argumentując przyznanie świadczenia na dziecko mężowi ze względu na to, iż to on jako pierwszy złożył kilka godzin przed skarżącą wniosek o przyznanie świadczenia. Przyznała, iż to ojciec dziecka złożył jako pierwszy wniosek. Zrobił to pierwszego dnia, w którym możliwe było złożenie wniosku na nowy okres, specjalnie w środku nocy, aby ją uprzedzić i niezasadnie pobierać to świadczenie bez przekazywania go na potrzeby dziecka. Wskazała, iż to karygodne, że ojciec dziecka pobiera świadczenie na dziecko i nie przekazuje go na jego utrzymanie a zatrzymuje dla siebie. Sytuację tą uznała za moralnie niedopuszczalną, a świadczenie pobierane przez męża nienależnie. Wskazała, iż syn od 17 września 2024 r. mieszka z nią pod adresem: M. [...] [...], [...] S., na potwierdzenie czego może przedstawić świadków. To ona ponosi koszty utrzymania dziecka, sprawuje faktyczną opiekę nad synem. Zakres kontaktów ojca z dzieckiem jest znacząco mniejszy od zakresu w jakim syn ma kontakt z nią. Ojciec dziecka nie uczestniczy w jego życiu codziennym. Syn od 14.10.2024 r. uczęszcza do Publicznego Przedszkola Nr [...] w K., co oczywiście nie byłoby możliwe gdyby dziecko mieszkało nadal z ojcem pod starym adresem (ul. C. [...], [...] S.), gdyż jest to ponad 120 km od tej placówki. Na dowód tego przedstawiła Zaświadczenie znak [...]z ww. przedszkola (Załącznik nr 3). W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi. Odnosząc się do skargi i dołączonej do niej dokumentacji podniósł, iż brak jest podstaw do zmiany decyzji Prezesa ZUS w całości w trybie autokontroli, ponieważ skarżąca podnosi, że od 17 września 2024 r., tj. od wyprowadzki z domu sprawuje opiekę nad dzieckiem, co nie zaspokoiłoby roszczeń skarżącej w całości. W piśmie procesowym z 22.06.2025r. skarżąca podtrzymała swoje stanowisko i wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego od 17.09.2025r., albowiem od tego dnia sama sprawuje faktyczną opiekę nad synem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, że sąd, rozpoznając skargę, ocenia, czy zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 powołanej wyżej ustawy sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez sąd przepisów prawa wskazanego w art. 145 § 1 p.p.s.a. Rozpoznając niniejszą sprawę w ramach powyższych kryteriów, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli Sądu z punktu widzenia kryterium legalności jest oznaczona na wstępie decyzja Prezesa ZUS z 4 marca 2025 r., utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania stronie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko – W. S., na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2025 r. Organy orzekające w sprawie zgodnie przyjęły, że z uwagi na późniejsze złożenie przez skarżącą wniosku o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego, o którym mowa, niż złożenie wniosku o to świadczenie przez ojca dziecka, świadczenie – zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d. - powinno być wypłacane ojcu dziecka, który jako pierwszy złożył wniosek. Skarżąca podnosi zaś, iż od dnia 17 września 2024 r. sama sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem i od tego dnia świadczenie wychowawcze powinno być jej wypłacane. Odnosząc się do tak zakreślonego zakresu sporu, wskazać należy, iż zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Jak wynika z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Stosownie zaś do treści art. 22 ww. ustawy, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się. W ocenie Sądu, treść powołanych wyżej przepisów daje możliwość stwierdzenia, że ustawodawca w sposób wyraźny dokonał zróżnicowania stanów faktycznych i prawnych, mających wpływ zarówno na istnienie uprawnienia do otrzymania świadczenia wychowawczego, jak i wysokość podlegającego wypłacie świadczenia. Przy czym, zdaniem Sądu, cechą determinującą istnienie uprawnienia do przedmiotowego świadczenia jest niewątpliwie "sprawowanie opieki nad dzieckiem". Wskazać zatem należy, że co do zasady uprawnione do otrzymania świadczenia wychowawczego są podmioty, o których mowa w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. Natomiast pozostałe wskazane przepisy regulują odpowiednio sytuacje sprawowania przez rodziców opieki naprzemiennej, orzeczonej wyrokiem właściwego sądu powszechnego oraz tzw. zbiegu prawa do świadczenia wychowawczego. Wobec braku prawnej definicji terminu "zbiegu prawa" do przedmiotowego świadczenia, w ocenie Sądu, termin ten należy rozumieć jako sytuację, w której więcej niż jeden podmiot wskazany w art. 4 ust. 2 ustawy, spełnia warunki do otrzymania świadczenia wychowawczego. Podkreślenia przy tym wymaga, że ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują odpowiednio na wniosek uprawnionych podmiotów wymienionych w art. 13 ust. 1 i 2 u.p.p.w.d., tj. matki, ojca, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka, dyrektora domu pomocy społecznej, rodziny zastępczej, osoby prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektora placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektora regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektora interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego. Wniosek składa się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 13 ust. 2). Skoro zatem do konkretyzacji prawa do tego świadczenia niezbędne jest złożenie wniosku przez uprawniony podmiot, to tym samym do zaistnienia "zbiegu prawa do świadczenia" w rozumieniu art. 22 koniecznym jest wystąpienie z wnioskiem przez oboje z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub jego opiekunów faktycznych. W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że skarżąca jest matką W. S., a co za tym idzie należy do kręgu podmiotów wymienionych w art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. W świetle treści skargi i pisma skarżącej z dnia 22 czerwca 2025 r. nie jest też objęte sporem równoczesne sprawowanie opieki nad W. S. przez oboje rodziców do dnia 16 września 2024 r. Skarżąca podnosi bowiem, iż od dnia 17 września 2024 r. nie mieszka wraz z synem z ojcem dziecka, ale wyprowadziła się ze wspólnego miejsca zamieszkania i od tego dnia sama sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Do skargi skarżąca dołączyła kserokopie postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie VII Wydział Cywilny Rodzinny i Rejestrowy z 30 stycznia 2025 r. sygn. akt [...] oraz wniosku o wymeldowanie jej z miejsca pobytu pod adresem ul. C. [...], [...] S., z którego wynika, iż skarżąca w dniu 17 września 2024 r. wyprowadziła się z miejsca zamieszkania pod tym adresem do miejsca odległego o ok. 120 km od tego domu, jak również zaświadczenie z dnia 8 kwietnia 2025 r. wydane przez Dyrektora Przedszkola Publicznego nr [...] w K., z którego wynika, że W. S. zam. [...] S., M. [...] [...] uczęszcza do tego przedszkola od dnia 14 października 2024 r. Z przedstawionych przez skarżącą okoliczności wynika zatem, iż o ile w dacie wydania decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w dniu 24 czerwca 2024 r. (w I instancji) stan faktyczny ustalony w sprawie dawał podstawy do uznania, że świadczenie wychowawcze należało wypłacać rodzicowi, który pierwszy złożył wniosek, o tyle decyzja wydana przez Prezesa ZUS po rozpatrzeniu odwołania, to jest w dniu 4 marca 2025 r. nie uwzględniła okoliczności faktycznych jakie zaszły w dniu 17 września 2024 r. Organ odwoławczy w dacie rozpoznawania odwołania skarżącej powinien zaś wziąć pod uwagę przedstawione przez skarżącą okoliczności i dokonać prawidłowego ustalenia stanu faktycznego przejętego za podstawę rozstrzygnięcia. Wprawdzie z akt administracyjnych nie wynika, aby skarżąca na te okoliczności powołała się w postępowaniu administracyjnym, nie mniej jednak, jeśli wystąpiły one przez wydaniem decyzji w postępowaniu odwoławczym, powinny one zostać przez organ odwoławczy uwzględnione. W sprawie niewątpliwie wystąpił zbieg prawa rodziców do przedmiotowego świadczenia w myśl art. 22 u.p.p.w.d. Tym samym należało dokonać ustaleń co do faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem. Organ odwoławczy uznał jednak, że z uwagi na treść postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 14 grudnia 2023 r. sygn. akt [...], z którego wynika, iż w weekendy i święta Sąd zarządził sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem zarówno przez skarżącą, jak i ojca dziecka w porównywalnych okresach, co oznacza, że oboje rodzice mają z dzieckiem stały kontakt i uczestniczą w jego życiu codziennym, co sprawia, że nie da się w sposób jednoznaczny wskazać jednego rodzica, który sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Z twierdzeń skarżącej zawartych w skardze i dołączonych do niej załącznikach wynika jednak, iż stan faktyczny przyjęty za podstawę rozstrzygania przez organ odwoławczy był nieaktualny, albowiem przez wydaniem decyzji z dnia 4 marca 2025 r. uległ zmianie. Decyzja Prezesa ZUS zaskarżona w niniejszej sprawie została zatem wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, jak i art. 80 k.p.a., mogącym prowadzić do naruszenia art. 22 u.p.p.w.d. Rozpatrując sprawę ponownie, Prezes ZUS winien uwzględnić powyższe wskazania i ocenę prawną oraz rozważyć uzupełnienie postępowania wyjaśniającego w trybie art. 136 § 1 k.p.a. w celu ustalenia prawidłowego stanu faktycznego sprawy, przy wykorzystaniu dowodów przedstawianych przez skarżącą, wyjaśnień obojga rodziców dziecka, ewentualnie przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, określonego w art. 22 ww. u.p.p.w.d. lub też zależnie od okoliczności zastosować art. 138 § 2 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) uchylił zaskarżoną decyzję orzekając jak w wyroku.