VIII SA/Wa 527/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Wroczyński (sprawozdawca) Sędzia WSA Renata Nawrot Sędzia WSA Cezary Kosterna po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 26 listopada 2020 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] czerwca 2020 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Syg. akt VIII SA/Wa 527/20 Uzasadnienie Zaskarżoną decyzją nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. działając na podstawie art. 138 § 1pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego(DZ.U z 2020 roku, poz. 256 ze zm. dalej kpa) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym odwołania R. M., przebywającego w AŚ w R., od decyzji Wójta Gminy J. z dnia [...] maja 2020 roku, nr [...] odmawiającej umorzenia zaległości z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na jego dzieci K. M., P. M., W. M. w łącznej wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami wyliczonymi na dzień wydania decyzji w wysokości [...] zł orzekło – utrzymać zaskarżoną decyzję w mocy. Podstawą rozstrzygnięcia były następujące ustalenia faktyczne i ocena prawna. Decyzją z dnia [...] maja 2020 roku Wójt Gminy J. odmówił R. M. umorzenia zaległości powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych na rzecz jego dzieci w łącznej wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji powołał się na art. 30 ust.2 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( Dz.U z 2020 roku, poz. 808 ze zm. dalej ustawa). Wskazał, iż skarżący przebywa AŚ w R. gdzie odbywa karę pozbawienia wolności, a przewidywany termin jej zakończenia to 2040 rok. Organ wskazywał, że skarżący ma zapewnione podstawowe potrzeby, aktualnie nie osiąga dochodów, nie posiada majątku, nie ponosi żadnych opłat i wydatków z tytułu opuszczonego miejsca zamieszkania, nie posiada orzeczenia o niezdolności do pracy lub niepełnosprawności, wykluczających podjęcie zatrudnienia, ma wyuczony zawód murarz. Następnie podał, iż pozbawienie wolności nie jest okolicznością obiektywną i nie stanowi wystarczającej przesłanki do udzielenia wnioskowanej ulgi w postaci umorzenia postępowania, gdyż stanowią konsekwencję zabronionych z punktu widzenia prawa działań strony w przeszłości. Odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji wniósł skarżący. Argumentował, iż wnosił o powołanie biegłego, który określiłby stan jego zdrowia. Wskazywał, że nie może określić do kiedy będzie trwał jego obowiązek alimentacyjny ponieważ jego córki nadal się uczą. Rodzina pomagała mu w zakupie odzieży, obuwia, lekarstw, środków higieny osobistej gdyż tego Skarb Państwa nie zapewnia. Jego rodzice nie żyją, a brat który służył mu pomocą uległ wypadkowi i leży w szpitalu. W wyuczonym zawodzie pracował krótko ponieważ, ale z powodu choroby kręgosłupa nie mógł kontynuować pracy. Organ odwoławczy wskazywał, iż wnioskiem z dnia 20 marca 2019 roku skarżący zwrócił się do organu o umorzenie zadłużenia alimentacyjnego. Wniosek swój uzasadniał tym, iż od dnia 5 marca 2013 roku odbywa karę pozbawienia wolności w rozmiarze 25 lat. Materialno – prawną podstawę rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy. Zgodnie z art. 27 ustawy dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu właściwemu organowi wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. Jednocześnie z art. 30 ust.2 ustawy wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Rozstrzygnięcie w tym zakresie ma charakter uznaniowy i jest uzależnione od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym. Organ ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w przypadku stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności. Zdaniem organu odwoławczego nie możemy zapominać o charakterze zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z postanowieniami art. 133 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny. Ponadto należy zauważyć, iż wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego( lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i jako takie zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadnić umorzenie jakichkolwiek świadczeń alimentacyjnych. Okolicznością taką nie jest odbywanie kary pozbawienia wolności, gdyż stanowi to efekt zabronionych działań zobowiązanego. W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, że za wyjątkową sytuację nie może być uznana sytuacja będąca efektem zawinionych działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji. Uznanie takiej sytuacji za wyjątkową prowadziłoby do tego, że naganne zachowanie dłużnika, sprzeczne z normami karnymi, byłoby dodatkowo premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uprzednio spełnionych na koszt podatnika( por. wyroki WSA w Bydgoszczy z 23 stycznia 2007 roku, II SA/Bd 786/06, WSA w Poznaniu z dnia 14 kwietnia 2009 roku, IV SA/Po, wyrok NSA z 14 stycznia 2010 roku, I OSK 1166/09). Zdaniem organu odwoławczego organ pierwszej instancji nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Organ dysponował wiedzą, że skarżący przebywa w izolacji więziennej i jest zatrudniony od 5 listopada 2019 roku nieodpłatnie na stanowisku pracownika fizycznego w ramach art. 123a § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 roku kodeks karny wykonawczy( DZ.U z 2020 roku, poz. 523). Zdaniem organu pobyt w więzieniu i obecne nieodpłatne zatrudnienie nie mogą być uznane za sytuację wyjątkową i nie przesądza, że nie będzie miał możliwości spłaty długu w sytuacji podjęcia odpłatnej pracy w ramach odbywania kary pozbawienia wolności. Ponadto umorzenie należności w obecnej sytuacji, która może ulec zmianie stawiałoby w uprzywilejowanej sytuacji w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych oraz przerzucałoby obowiązek alimentacyjny na barki wszystkich podatników. Obowiązkiem skarżącego jest stałe podejmowanie działań zmierzających do poprawy sytuacji, a tym samym pozwalających się na wywiązanie z ciążącego na nim obowiązku. Zdaniem organu w sprawie prawidłowo został zebrany materiał dowodowy i ustalony stan faktyczny oraz prawidłowo zastosowano przepis prawa materialnego – art. 30 ust.2 ustawy. W sprawie nie doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego. Skargę – nazwaną wnioskiem, na decyzję organu odwoławczego wniósł skarżący R. M.. W treści wniosku zawarł wnioski procesowe. Z uwagi na fakt, iż w terminie do wniesienia skargi było to jedyne pismo związane z wydaną decyzją przez organ odwoławczy w ocenie Sądu należało je potraktować jako skargę uznając, iż skarżący nie zgadza się z treścią decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] czerwca 2020 roku i chce aby doszło do kontroli tej decyzji przez sąd administracyjny. Organ odwoławczy odpowiedział na wniosek skierowany do Sądu przez skarżącego R. M.. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), Sąd sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (legalności). Ocenie Sądu podlegają zatem zgodność aktów administracyjnych (w tym przypadku decyzji), zarówno z przepisami prawa materialnego, jak i procesowego. Kontrola sądów administracyjnych ogranicza się więc do zbadania, czy organy administracji w toku rozpoznawanej sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik. Ocena ta dokonywana jest według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Zgodnie z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, chyba że dopatrzy się naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji, sąd każdorazowo obowiązany jest w pierwszej kolejności zbadać, czy postępowanie administracyjne zostało prawidłowo przeprowadzone w sprawie przez właściwe organy administracji publicznej. Obowiązany jest przy tym ocenić, czy w sprawie został prawidłowo ustalony stan faktyczny, czy stronie skarżącej organy zapewniły możliwość uczestniczenia w postępowaniu, a także czy organy dokonały prawidłowej wykładni mających zastosowanie w sprawie przepisów materialnoprawnych. Należy zauważyć, że postępowanie administracyjne jest zorganizowanym procesem stosowania prawa, który obejmuje następujące etapy: a) ustalenie, jak norma obowiązuje w znaczeniu dostatecznie określonym na potrzeby rozstrzygnięcia; b) uznanie za udowodniony fakt na podstawie określonych materiałów i w oparciu o przyjętą teorię dowodów; c) subsumpcja faktu uznanego za udowodniony, pod stosowaną normę prawną; d)wiążące ustalenie konsekwencji prawnych faktu uznanego za udowodniony na podstawie stosowanej normy. W ocenie Sądu biorąc pod uwagę wyżej przedstawione kryteria należy uznać, iż przedmiotowa skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu przeprowadzone w sprawie przez organy administracji publicznej postępowanie wyjaśniające oraz zastosowanie przepisów prawa materialnego zasługują na akceptacje. Należy zauważyć, iż skarżący R. M. jest dłużnikiem alimentacyjnym z tytułu zaległości w ich regulowaniu na rzecz swoich dzieci. Wysokość zaległości wynosi kwotę ponad [...] zł. Skarżący przebywa w AŚ w R. gdzie odbywa karę pozbawienia wolności której koniec został ustalony na rok 2040. Podstawą materialnoprawną wydanej decyzji był przepis art. 30 ust.2 ustawy. Zgodnie z powołanym powyżej przepisem organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 30 ust. 3). Powyższe oznacza, że decyzja wydana w powyższym trybie ma charakter uznaniowy, na co zresztą trafnie wskazało Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Tym samym wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności, z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, implikowany jest wyłącznie wolą organu - tj. podejmowany w ramach uznania administracyjnego, z tym jednak zastrzeżeniem, iż nie może to oznaczać dowolności podjętego rozstrzygnięcia, które winno zostać należycie i logicznie uzasadnione. Orzeczenie podjęte w ramach uznania administracyjnego musi bowiem zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy, w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy oraz jej analizą, z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Przy czym w orzecznictwie sądowym wskazuje się, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Organ administracji powinien zatem nie tylko poczynić ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwić sprawę, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Następnie powinien rozważyć szczegółowo kwestie istnienia, bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności, uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniające zakres jej ewentualnego zastosowania - co następnie winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Zdaniem Sądu materiał dowodowy, znajdujący się w aktach sprawy, nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Wniosek skarżącego został bowiem rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej w oparciu o materiał dowodowy sprawy, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. W tym miejscu należy podnieść, że z uwagi na powołane powyżej uznanie administracyjne wybór rozstrzygnięcia po dokonaniu analizy, należy ostatecznie do organu administracji, który w rozpatrywanej sprawie przedstawił swoje stanowisko w sposób wyczerpujący i logiczny. Przy czym Sąd podzielił poglądy Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wskazujące, że odbywanie przez skarżącego kary pozbawienia wolności nie stanowi wystarczającej przesłanki do uwzględnienia jego wniosku. Sytuacja, w której znalazł się dłużnik alimentacyjny stanowi oczywisty efekt działań podjętych przez niego i zabronionych przez prawo. Za działania te właśnie odbywa karę pozbawienia wolności. W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, że za wyjątkową nie może zostać uznana sytuacja, będąca efektem zawinionych i zabronionych przez prawo działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji (m.in. z wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 12 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 1111/10 (publ. CBOiIS). Umorzenie długu alimentacyjnego nie uzasadnia odbywanie kary pozbawienia wolności i wymiar tej kary. Odbywanie kary nie jest okolicznością obiektywną, a stanowi efekt zabronionych działań skarżącego. Rację ma Samorządowe Kolegium Odwoławcze, że umorzenie zaległości oznaczałoby, że naganne działania dłużnika, sprzeczne z normami prawa karnego, byłyby w istocie "premiowane" umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych - a zatem zwolnieniem dłużnika z tego obowiązku. Należy jednak pamiętać, że nie można pominąć w toku niniejszej analizy okoliczności, iż świadczenia, do których zobowiązany jest skarżący, zostały uprzednio wypłacone ze środków publicznych na rzecz jego dzieci - a to właśnie skarżący obciążony jest obligatoryjnym obowiązkiem alimentacji swoich dzieci, co wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z tych względów biorąc za podstawę art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.