VIII SA/Wa 545/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Szymanowicz – Nowak, Sędziowie Sędzia WSA Renata Nawrot, Sędzia WSA Marek Wroczyński (sprawozdawca), Protokolant Specjalista Ilona Obara, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 marca 2017 r. w Radomiu sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...]kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego i orzeczeniu o zwrocie tego świadczenia oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 roku, znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. biorąc za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego( DZ.U z 2016 roku, poz. 23, dalej jako k.p.a.) po rozpatrzeniu na posiedzeniu niejawnym odwołania wniesionego przez W. K., od decyzji Wójta Gminy S. z dnia [...] lutego 2016 roku, znak: [...], którą odmówiono odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego w całości i orzeczono o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego – zasiłku stałego pobranego w okresach od [...] października 2011 roku do [...] lutego 2012 roku oraz od [...] maja 2012 roku do [...] lutego 2015 roku w łącznej kwocie [...] zł – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Podstawą rozstrzygnięcia były następujące ustalenia faktyczne i dokonana ocena prawna. Decyzjami z dnia [...] marca 2011 roku oraz [...] października 2012 roku na podstawie art. 37 ust.1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej (DZ.U z 2015 roku, poz.163, dalej jako ustawa o pomocy społecznej) Wójt Gminy S. przyznał na rzecz W. K. zasiłek stały najpierw w wysokości [...] zł, a następnie w wysokości [...] zł miesięcznie. Po przeprowadzonym postępowaniu kontrolnym organ ustalił, iż w okresie pobierania zasiłku stałego pozostawał w zatrudnieniu. Zgodnie z art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. W związku z tym, że skarżący nie poinformował o zmianie sytuacji i podjęciu zatrudnienia doszło do pobrania nienależnych świadczeń – o czym orzeczono w decyzji z dnia [...] sierpnia 2015 roku, nr [...] , która stała się ostateczna. Następnie organ wydał w dniu [...] września 2015 roku decyzję nr [...] , którą orzekł o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. decyzją z dnia [...] listopada 2015 roku orzekło o uchyleniu zaskarżonej decyzji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia. Organ ponownie rozpoznając sprawę decyzją z dnia [...] lutego 2016 roku odmówił odstąpienia od żądania zwrotu kwoty w całości oraz orzekł o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego. Organ opierając się na raporcie PUP w K. ustalił, że w okresie od stycznia do kwietnia 2015 roku pobierał zasiłek chorobowy, a w okresie od [...] lipca 2015 roku do [...] stycznia 2016 roku pobierał zasiłek dla bezrobotnych. W dniu [...] maja 2015 roku pracownik socjalny udał się do miejsca zamieszkania skarżącego w celu sporządzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, aby rozpoznać jego sytuację rodzinną, majątkową i zdrowotną lecz otrzymał odmowę współpracy. Skarżący złożył pisemne oświadczenie o odmowie udzielenia wywiadu środowiskowego. W związku z potrzebą ustalenia sytuacji rodzinno – majątkowej skarżącego organ w dniach [...] i [...] grudnia 2015 roku kolejny raz podjął próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i odebrania oświadczenia majątkowego. Również w czasie tej wizyty skarżący odmówił współpracy z pracownikami socjalnymi, nie wpuścił ich do domu i oświadczył, że utrzymuje się z zasiłku dla bezrobotnych. W związku z brakiem podjęcia współpracy organ wydał decyzję o odmowie udzielenia skarżącemu ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia. Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 104 ust.3 ustawy o pomocy społecznej wysokość należności, o których mowa w ust.1 podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej, a w art. 104 ust. 4 wyżej powołanej ustawy zapisano, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust.1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności rozłożyć na raty. W ocenie organu decyzja w tym zakresie podejmowana jest w ramach uznania administracyjnego. W każdej sprawie prowadzonej na gruncie przepisu art. 104 ustawy o pomocy społecznej wymagane jest ustalenie sytuacji zobowiązanego, gdyż ocena tej sytuacji determinuje rozstrzygnięcie. Z materiału zgromadzonego jednoznacznie wynika, iż skarżący odmówił współpracy w zakresie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, co nie pozwala na ocenę podstaw do wypowiedzenia w przedmiocie odstąpienia od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W związku z tym w ocenie organu odwoławczego kierując się zasadą wyważenia interesu społecznego z indywidualnym interesem strony należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja została wydana w granicach przysługującego uznania i nie narusza obowiązujących przepisów. Skargę na decyzję organu odwoławczego wniósł W. K.. W uzasadnieniu skargi podnosił, że poczynione przez organ ustalenia faktyczne nie są zgodne z rzeczywistym stanem rzeczy. Wskazywał, że z kwoty zasiłku stałego nie był w stanie utrzymać siebie oraz ponieść wydatków na leczenie. Podejmując pracę jako osoba niepełnosprawna nie był świadom, że podejmując pracę utraci prawo do zasiłku stałego. W jego ocenie organ odwoławczy bardziej dba o finansowy interes państwa, niż o dobro obywatela. Podnosił również, że nie wie na jakiej podstawie organy wyliczyły kwotę [...] zł do zwrotu skoro nie ustaliły stanu faktycznego w sprawie. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wnosił o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wskazywał, że w decyzji z [...] sierpnia 2015 roku, nr [...] organ wyliczył wysokość nienależnie pobranego świadczenia, co pozwala uznać, że miał on świadomość dokonanego wyliczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), Sąd sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (legalności). Ocenie Sądu podlega zatem zgodność aktów administracyjnych (w tym przypadku decyzji) zarówno z przepisami prawa materialnego, jak i procesowego. Kontrola sądów administracyjnych ogranicza się więc do zbadania, czy organy administracji w toku rozpoznawanej sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik. Ocena ta dokonywana jest według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Zgodnie z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 dalej jako p.p.s.a.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, chyba, że dopatrzy się naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Sąd dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji przeprowadza ocenę zgodności decyzji z prawem. W szczególności istotne jest ustalenie, czy w postępowaniu przed organami administracyjnymi zostały dostatecznie i w sposób prawidłowy wyjaśnione okoliczności faktyczne istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Ustalenie, iż okoliczności te nie zostały w sposób prawidłowy wyjaśnione uniemożliwia dokonanie oceny, czy zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem, w szczególności, czy nastąpiło naruszenie przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy( por. wyrok NSA z dnia 10 lutego 1981 roku, syg. akt S.A. 910/80, ONSA 1981, nr 1, poz. 7). Należy przede wszystkim zauważyć, iż decyzją z dnia [...] sierpnia 2015 roku, nr [...] Wójt Gminy S. orzekł o nienależnie pobranym zasiłku stałym w okresie od [...]października 2011 roku do [...] lutego 2012 roku oraz w okresie od [...] maja 2012 roku do [...] lutego 2015 roku w łącznej kwocie [...] zł przez W. K.. Decyzja w tym zakresie jest decyzją ostateczną. Zgodnie z przepisem art. 104 ust.1 należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Art. 104 ust.3 wskazuje , że wysokość należności, których mowa w ust.1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Z ust.4 tegoż przepisu wynika, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie , z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłyby skutki udzielonej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust.1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Należy zauważyć, iż postępowanie w przedmiocie zwrotu świadczenia i odstąpienia od żądania zwrotu jest jednym postępowaniem, a nie dwoma odrębnymi wszczynanymi w oparciu o art. 98 ustawy o pomocy społecznej( z urzędu po ustaleniu nieprawdziwych danych lub zatajeniu przez stronę sytuacji materialnej) oraz na podstawie art. 104 ust.4 ustawy o pomocy społecznej( na wniosek pracownika socjalnego lub strony)( por wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 15 września 2016 roku, syg. akt III SA/Gd 602/16, LEX nr 2120682). Należy zgodzić się z organem, iż w sprawie niniejszej konieczne było przeprowadzenie wywiadu środowiskowego celem ustalenia sytuacji życiowej i materialnej celem oceny czy zwrot nienależnie pobranego świadczenia w całości lub w części stanowiłoby nadmierne obciążenie lub niweczyłoby skutki udzielonej pomocy. Stąd mając na uwadze przepis art. 104 ust.4 ustawy o pomocy społecznej trafnie organ przyjmuje, że osoba ubiegająca się o odstąpienie od żądania zwrotu określonych wydatków na udzielone świadczenie, zobligowana jest do współdziałania z organem pomocy społecznej w zakresie zmierzającym do wykazania swojej realnej sytuacji bytowej, która potwierdzałaby, że zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek umożliwiający odstąpienie przez organ od żądania zwrotu wymaganych należności. W takiej sytuacji zasadnym jest aby strona została poinformowana – zgodnie z art. 9 k.p.a. o ewentualnych skutkach odmowy przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, czy też braku współdziałania z organem w celu ustalenia sytuacji bytowej. Ewentualny zarzut o braku współdziałania może być czyniony stronie dopiero wówczas gdy ma świadomość skutków wynikających z jego biernej postawy w postępowaniu. Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej sprawy należy zauważyć, iż skarżący w dniach [...] i [...] grudnia 2015 roku uniemożliwił pracownikom GOPS przeprowadzenie wywiadu środowiskowego celem ustalenia jego aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej celem zbadania możliwości ewentualnego zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Jak wynika ze sporządzonych na tę okoliczność notatek urzędowych wynika, iż skarżący miał świadomość jakiemu celowi ma służyć przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Niewątpliwie to skarżący swoim zachowaniem uniemożliwił dokonanie oceny jego aktualnej sytuacji materialnej. To w interesie osoby wnioskującej o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnego świadczenia jest wykazanie, iż istnieją uzasadnione podstawy do wydania pozytywnego rozstrzygnięcia w tym zakresie. Trafnie organ administracji publicznej zwraca uwagę, że zgodnie z art. 4 ustawy o pomocy społecznej osoby korzystające z pomocy społecznej są zobowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Odnosząc się do rozstrzygnięcia w zakresie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, to organ przedstawił szczegółowe wyliczenie tej kwoty, które w toku postępowania w żaden sposób nie było kwestionowane. W sytuacji gdy organ w dniu [...] sierpnia 2015 roku wydał decyzję ustalającą, iż wypłacony za wskazane w decyzji okresy zasiłek stały jest świadczeniem nienależnym, to w tym postępowaniu o zwrot tego świadczenia organ nie mógł na nowo prowadzić postępowania w tym zakresie. Kwestia istnienia nienależnego świadczenia została przesądzona w decyzji z dnia [...] sierpnia 2015 roku i wiązała organ wydający zaskarżoną decyzję. Z tych też względów biorąc za podstawę art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.