VIII SA/Wa 556/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Szymanowicz - Nowak Sędziowie Sędzia WSA Leszek Kobylski Sędzia WSA Iwona Owsińska-Gwiazda (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 12 października 2023 r. sprawy ze skargi J.K. na decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 23 czerwca 2023 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia uchyla zaskarżoną decyzję. Uzasadnienie: Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. (dalej: organ II instancji) z 23 czerwca 2023 r. [...]utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy W. (dalej: organ I instancji) [...] z 18 maja 2023 r. odmawiającą przyznania J.K. (dalej: skarżący) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2023 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2003 r., nr 228 poz. 2255 – dalej: ustawa) wnioskowanego na J. K.. Podstawą wydania zaskarżonej decyzji były następujące ustalenia faktyczne i prawne: W dniu 20.02.2023 r. skarżący złożył w urzędzie gminy W. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. K.. 15.03.2023 r. Wójt Gminy W. wydał decyzję nr [...], w której odmówił przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia z powodu niespełnienia ustawowych przesłanek. Na skutek odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R., uchyliło zaskarżoną decyzję w całości, przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego organ ustalił: 1. Skarżący nie posiada rozdzielności majątkowej z swoją żoną R. K.. 2. Gospodarstwem rolnym zajmuje się żona skarżącego – R. K.. 3. R. K. w roku 2022 r. korzystała z bezpośrednich dopłat. 4. R. K. nie ubiegała się o zwrot podatku akcyzowego. Organ I instancji stwierdził, iż zostały spełnione warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącego zawarte w art. 17b, gdyż nie podejmuje on zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną matką. Natomiast przesłanką negatywną do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącego jest zapis art. 17 ust.1b ustawy, gdyż niepełnosprawność J. K. powstała po 18.roku życia. Organ I instancji wskazał, iż nie ma wątpliwości, że skarżący sprawuje stałą i faktyczną opiekę nad swoją matką J. K., jednak nie spełnia innych warunków ustawowych do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a mianowicie: Pan J. K. przedłożył do wniosku orzeczenie wydane przez Lekarza Rzeczoznawcę Kasy z dnia 21.07.2022 r., z którego wynika, iż w przedmiotowym orzeczeniu nie ma wskazania daty od powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji. J. K. miała wówczas 88 lat. Wyżej wymienione. orzeczenie Pani J.K. jest orzeczeniem zarazem pierwszym jak i ostatnim na chwilę obecną, w związku z powyższym nie zostaje spełniona przesłanka, o której jest mowa w art. 17 ust. 1b ustawy. W odwołaniu skarżący wskazał, że sprawuje stałą, osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, która cierpi m.in. na zaniki pamięci, zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego od 1.02.2023 r., gospodarstwem zajmuje się jego żona, a nadto opiekę nad mamą sprawuje całodobowo. Organ II instancji ustalił, że matka skarżącego jest wdową i legitymuje się orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w R. z dnia 21.07.2022 r. nr akt [...] ustalającym trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji, od momentu niemożliwego do ustalenia. Ponadto, wskazał, że decyzja organu I instancji została wydana na podstawie art. 17 ust. 1b ustawy, który to orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 roku, sygn. akt K 38/13 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art.32 ust.1 Konstytucji. Wyrok powyższy został ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 23.10.2014r. pod nr 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Organ II instancji znaczenie nadał regulacji art. 17 ust. 1 pkt. 4 ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Na podstawie materiału dowodowego zebranego w sprawie i przeprowadzonego 6 czerwca 2023 roku wywiadu środowiskowego organ II instancji ustalił, że skarżący zamieszkuje razem z matką i żoną. Wspomniana okoliczność jak i charakter pomocy rodzicowi ze strony dziecka, która wynika z obowiązku alimentacyjnego doprowadziły organ II instancji do przekonania, że związek między sprawowaną opieką, a rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, musi być bezpośredni i ścisły – co zdaniem Kolegium, na gruncie niniejszej sprawy nie zostało spełnione. Następnie, z pisma Wójta Gminy W. z 2.03.2023 r. wynika, że skarżący i jego żona w ewidencji podatkowej występują jako samoistni posiadacze użytków rolnych o pow. [...] ha fizycznych, tj. [...] ha przeliczeniowych. Skarżący w ewidencji podatkowej nieruchomości o łącznej powierzchni gruntów [...] ha jest podatnikiem podatku rolnego z pow. [...] ha fizycznych, tj. [...] ha przeliczeniowych, w tym [...] ha użytków rolnych oraz o łącznej powierzchni [...] ha fizycznych, tj. [...] ha przeliczeniowych, w tym [...] ha użytków rolnych. Według art. 17b ustawy, w przypadku, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenie to przysługuje odpowiednio: rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. W związku z powyższym, a także faktem, że żona skarżącego jest beneficjentem ARiMR i osobą występującą o przyznanie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego oraz o przyznanie płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi i razem ze skarżącym pozostają w ustawowym ustroju wspólności majątkowej, Kolegium odmówiło prawdziwości złożonego do wniosku z 20 lutego 2023 roku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oświadczenia skarżącego dotyczących zaprzestania prowadzenia przez niego gospodarstwa rolnego od 1 lutego 2023 roku. Nie dało również wiary twierdzeniu, że żona skarżącego sama prowadzi gospodarstwo rolne, co wynika z treści złożonego przez nią oświadczenia z dnia 8 maja 2023 roku. Powyższe okoliczności spowodowały utrzymanie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzji organu I instancji w mocy. Skarżący 27 lipca 2023 roku wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję organu II instancji, której zarzucił: - naruszenie przepisów postępowania tj.: art. 7, 77 § 1 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego poprzez uznanie, iż skarżący prowadzi gospodarstwo rolne podczas gdy złożył on stosowne oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia pracy w gospodarstwie rolnym oraz, że sprawuję stała i faktyczną opiekę na matką, która jest osobą niepełnosprawną i jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, - art. 7, 77 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego poprzez uznanie, iż J. K. prowadzi gospodarstwo rolne gdyż jest właścicielem gruntów rolnych a jego żona składa wnioski o dopłaty, podczas gdy fakt ten nie powinien być przesłanką odmownej decyzji. - art 138 § 1 pkt 1 k.p.a. przez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, mimo że prawidłowa analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że organ winien był uchylić decyzję organu I instancji w całości i orzec co do istoty sprawy tj. wydanie decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżący podniósł, że fakt posiadania statusu właściciela gruntów rolnych, a także prowadzenie przez małżonka gospodarstwa rolnego nie powinny stanowić przyczyny odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dodatkowo, konieczność sprawowania całodobowej opieki nad matką, faktycznie uniemożliwia skarżącemu zajmowanie się gospodarstwem, czego dowodem jest złożone przez niego, pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenie. W odpowiedzi na skargę, organ II instancji wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym - art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej p.p.s.a.). W myśl art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych decyzji administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką. W pierwszej kolejności należy wskazać, że Kolegium prawidłowo skorygowało błąd organu pierwszej instancji co do podstawy odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Argumentacja organu pierwszej instancji, który oparł decyzję odmowną na art. 17 ust. 1b ustawy jest wadliwa ze względu na to, że zgodność z Konstytucją tego przepisu została zakwestionowana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (K 38/13; OTK-A 2014, z. 9, poz. 104). Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności. Wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b ustawy., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części art. 17 ust. 1b ustawy., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (zob. zamiast wielu: wyroki NSA z 6 lipca 2016 r., I OSK 223/16; z 2 sierpnia 2016 r., I OSK 923/16; z 7 września 2016 r., I OSK 755/16; z 21 października 2016 r., I OSK 1853/16; z 4 listopada 2016 r., I OSK 1578/16, z 10 listopada 2016 r., I OSK 1512/16; z 14 grudnia 2016 r., I OSK 1614/16; z 11 lipca 2017 r., I OSK 1600/16). Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje niezależnie od momentu, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. Nie ma przy tym znaczenia, czy opieka jest sprawowana nad małżonkiem, dzieckiem, czy rodzicem (por. analogiczne stanowisko wyrażone w wyrokach WSA w Lublinie: z 7 marca 2019 r., II SA/Lu 55/19; z 10 maja 2022 r., II SA/Lu 174/22; z 1 lutego 2022 r., II SA/Lu 20/22). Jednakowoż, z tego tylko względu decyzja organu I instancji, nie zasługiwała na utrzymanie w mocy, gdyż w całości została oparta na przepisie niekonstytucyjnym, wyeliminowanym przez ostateczne i powszechnie obowiązujące orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego. Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie jest natomiast legalność odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu jako mężowi osoby, która prowadzi gospodarstwo rolne samodzielnie i z uwagi na brak związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z pracy w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania opieki nad niezdolną do samodzielnej egzystencji matką. Spełnienie przesłanki określonej w art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r. przez rolników, ich małżonków i domowników wiąże się z koniecznością zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Jest to konsekwencją uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r. podjętej w sprawie sygn. akt I OPS 5/12, w której stwierdzono, że świadczenia pielęgnacyjnego nie może otrzymywać rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest w takim przypadku osobą aktywną zawodowo. Organ odwoławczy uznał, że w przypadku skarżącego warunek z art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r. nie został spełniony, bowiem żona skarżącego jest beneficjentem ARiMR i osobą występującą o przyznanie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego oraz o przyznanie płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi i razem ze skarżącym pozostają w ustawowym ustroju wspólności majątkowej, Kolegium odmówiło prawdziwości złożonego do wniosku z 20 lutego 2023 roku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oświadczenia skarżącego dotyczących zaprzestania prowadzenia przez niego gospodarstwa rolnego od 1 lutego 2023 roku. Nie dało również wiary twierdzeniu, że żona skarżącego sama prowadzi gospodarstwo rolne, co wynika z treści złożonego przez nią oświadczenia z dnia 8 maja 2023 roku. Nie ma bowiem znaczenia przy wspólności ustawowej, kto składa wnioski o dopłaty i kto ma nadany numer identyfikacyjny w systemie ewidencji producentów (w tym wypadku tylko żona skarżącego). Jeśli małżonkowie nie posiadają rozdzielności majątkowej, to w okolicznościach tej sprawy Kolegium uznało, że skarżący nadal prowadzi gospodarstwo rolne lub wykonuje w nim pracę. Wniosek taki, zdaniem Sąd, jest dowolny i nieuzasadniony. Przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi (małżonkowi rolnika) świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Fakt zaprzestania działalności rolniczej prowadzi do obalenia domniemania. Ciężar dowodu wykazania tego faktu ciąży na rolniku. Ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, wprowadzonym z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika, jest oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. (por. wyrok NSA z 30 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1273/20, publ. LEX nr 3090598). Z oczywistych względów nie ma w tym przypadku innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w sytuacji osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Z akt sprawy wynika, że skarżący złożył oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym z dniem 1 lutego 2023 r. Następnie żona skarżącego złożyła oświadczenie, że sama prowadzi gospodarstwo rolne (oświadczenie z 8 maja 2023 roku). Oba oświadczenia opatrzone są klauzulą o treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia." W ocenie Sądu nie budzi zatem wątpliwości, że skarżący spełnił obowiązek przewidziany w art. 17b ust. 2 u.ś.r., odnoszący się do osób występujących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, będących rolnikami, małżonkami rolników bądź domownikami. Nie oznacza to jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby w istocie sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z rzeczywistością (zasada prawdy obiektywnej - art. 7 k.p.a.). Nie przeczy temu również fakt, że oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej. Jednak niezasadna i gołosłowna jest ocena oświadczenia skarżącego dokonana przez organ odwoławczy, bazująca przede wszystkim na utożsamianiu braku ustroju rozdzielności majątkowej małżonków z faktycznym prowadzeniem przez skarżącego wspólnie z żoną gospodarstwa rolnego lub wykonywaniem przez nią pracy w gospodarstwie rolnym. Zakwestionowanie prawdziwości oświadczenia strony złożonego w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. stanowiło jedyną przesłankę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Zdaniem Sądu w świetle dowodów zebranych w sprawie Kolegium nie miało podstaw do przyjęcia, że ustrój wspólności ustawowej czy własność gospodarstwa rolnego jest równoznaczna z jego prowadzeniem albo z pracą w nim. Poza oświadczeniem złożonym w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. w aktach administracyjnych sprawy znajdują się dokumenty, z których wynika, że skarżący nie figuruje w krajowym systemie ewidencji producentów oraz że w latach 2022-2023 nie składał wniosku o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolniczej. Dokumenty te korelują ze stanowiskiem strony o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z koniecznością stałej i całodobowej opieki nad niepełnosprawną matką. W ocenie Sądu wykładnia art. 17b u.ś.r. wyklucza rozważania na temat tego, kto zamiast wnioskodawczyni prowadzi gospodarstwo rolne, jakie osiąga z tego tytułu dochody i czy dochody te stanowią źródło jej utrzymania. Nie mają one żadnego znaczenia dla przyznania rolnikowi czy jego małżonkowi świadczenia pielęgnacyjnego, jeśli w tym celu niezbędne jest zaprzestanie przez nich prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Tym samym i ustalenie, że skarżąca z mężem pozostają w majątkowej wspólności ustawowej nie może podważyć prawdziwości złożonego przez nią oświadczenia w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz z materiału dowodowego nie wynikają inne przyczyny wskazujące na podważenie wiarygodności złożonego przez stronę oświadczenia w odniesieniu do zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką. Zatem organ odwoławczy wadliwie ocenił materiał dowodowy i w konsekwencji błędnie uznał, że skarżący nie spełnia określonej w art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r. przesłanki zaprzestania prowadzenia przez nią gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Kolegium nie oceniło wszechstronnie w tym zakresie wywiadów środowiskowych przeprowadzonych w miejscu zamieszkania strony i jego matki, które nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką wyklucza możliwość pracy w gospodarstwie rolnym nawet w częściowym wymiarze. Z wywiadu środowiskowego z 6 marca 2023 r. wynika bowiem, że stan zdrowia matki skarżącego jest tego rodzaju, że wymaga ona całodziennego pilnowania, zmaga się z otępieniem starczym, występują: brak logicznego kontaktu, orientacji w terenie, zaniki pamięci. Kolegium, dokonując własnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, nie wykazało, w jaki sposób skarżący nadal w rzeczywistości prowadzi gospodarstwo rolne, kiedy z w/w wywiadu środowiskowego z wynika, że jego matka wymaga ciągłego nadzoru oraz całodziennej stałej i długotrwałej opieki, która wyklucza podjęcie pracy zarobkowej, również pracy w gospodarstwie. Podsumowując, stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17b ust. 1 i ust. 2 u.ś.r. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a także przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez wadliwą ocenę materiału dowodowego. Ponownie rozpatrując sprawę organ odwoławczy rozpozna odwołanie skarżącej od decyzji organu I instancji z uwzględnieniem powyższych uwag Sądu. Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.