VIII SA/Wa 63/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Iwona Szymanowicz - Nowak po rozpoznaniu w dniu 2 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Radomiu sprzeciwu J. B. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 maja 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności przypadających agencjom płatniczym w ramach Wspólnej Polityki Rolnej postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. J. B. (dalej: skarżący, wnioskodawca) w dniu [...] lutego 2018 r. złożył w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Z oświadczenia skarżącego o jego stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Wskazał, że jest rolnikiem i utrzymuje się z niewielkiego gospodarstwa rolnego o pow. 3,47 ha o niskich dochodach. Oświadczył również, że jest współwłaścicielem ½ części domu o pow. 150 m² (w domu zajmuje kuchnię i pokój o łącznej powierzchni 56 m²) oraz współwłaścicielem ½ części gospodarstwa rolnego o powierzchni 8,11 ha, z którego nie czerpie dochodów z powodu konfliktów rodzinnych. Podał, że od 2010 r. gospodarstwo dotykają klęski powodzi (2010 r.), wymarznięcia (2012 r.), suszy (2015 r.) oraz szkody spowodowane przez zwierzynę leśną (2014 r.). Wyjaśnił, że żyje w ciężkich warunkach, gdzie w okolicy jest duże bezrobocie, w związku z czym nie ma możliwości podjęcia dodatkowej pracy. Do wniosku załączył Kartę Informacyjną z Centrum Rehabilitacji Rolników, w którym przebywał od [...] listopada do [...] grudnia 2016 r., zaświadczenie lekarskie "przewlekłej chorobie wymagającej odpowiedniego leczenia", zwolnienie lekarskie na okres od [...] grudnia 2017 r. do [...] stycznia 2018 r., własne oświadczenia o klęskach żywiołowych w gospodarstwie oraz decyzję w sprawie ustalenia zobowiązania w podatku rolnym w wysokości [...] zł za 2018 r. i decyzję przyznającą zasiłek chorobowy w kwocie [...] zł za okres czasowej niezdolności do pracy od [...] lipca 2017 r. do [...] stycznia 2018 r. Pismem z dnia 20 lutego 2018 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzez: 1) wskazanie wysokości dochodu z gospodarstwa rolnego, w tym z tytułu dopłat w 2017 r.; 2) złożenie wyciągów z rachunku bankowego za ostatnie sześć miesięcy (historia operacji); 3) wskazanie i udokumentowanie wydatków na bieżące utrzymanie. W odpowiedzi na powyższe skarżący złożył pismo, w którym oświadczył, że wysokość dochodu z gospodarstwa wynika z posiadanych hektarów przeliczeniowych, za 2017 r. otrzymał dopłaty w kwocie [...] zł oraz [...] zł. Do pisma załączył wygenerowany elektronicznie wyciąg z rachunku bankowego, z którego wynika, że brak jest na nim operacji, prócz dokonanych wpłat z tytułu dopłat z ARiMR. Skarżący złożył również rachunki za leki: za kwiecień 2018 r. – około [...] zł oraz za styczeń 2018 r. – około [...] zł, wskazując w oświadczeniu z [...] maja 2018 r. (złożonym po raz drugi z uwagi na pierwotny nieprawidłowy druk), dowód opłaty z dnia [...] kwietnia 2018 r. za energię elektryczną [...] zł, za odpady – [...] zł ([...] maja 2018 r.), podatek w kwocie [...] zł ([...] maja 2018 r.), ZUS w kwocie [...] zł (grudzień 2017 r.) Postanowieniem z dnia 25 maja 2018 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy, wskazując, że skarżący nie wykonał w pełni wezwania do uzupełnienia wniosku, a tym samym nie wyjaśnił wszystkich okoliczności umożliwiających dokonanie oceny całokształtu jego sytuacji materialnej. W uzasadnieniu tego postanowienia wskazano, że skarżący przede wszystkim nie wyjaśnił, jakie dochody osiąga z gospodarstwa rolnego, co uniemożliwia zestawienie tego dochodu z deklarowaną wysokością bieżących wydatków. Pismem z dnia 21 czerwca 2018 r. skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, zarzucając, że jest ono nietrafne i dla niego krzywdzące. W treści pisma przytoczył okoliczności dotyczące jego sytuacji materialnej, które wskazywał we wniosku i odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego. Wyjaśnił, że dochód w gospodarstwie rolnym jest obliczany wg. ha przeliczeniowego (jest niski), w gospodarstwie prowadzi tylko produkcję roślinną, brak w nim maszyn i narzędzi rolniczych. Usługi w gospodarstwie wykonywane są przez innych rolników, co skarżący później odrabia. Skarżący jest w bardzo trudnej sytuacji materialnej ze względu na klęski żywiołowe w gospodarstwie rolnym, jego zły stan zdrowia oraz konflikty rodzinne. Dlatego nie jest w stanie poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Jednocześnie wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia przez przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W piśmie z dnia 5 lipca 2018 r., stanowiącym uzupełnienie sprzeciwu, skarżący oświadczył, że dochód z prowadzonego przez niego gospodarstwa rolnego wynosi około [...] zł na miesiąc. Do pisma załączył kopię zaświadczenia Wójta Gminy G. z dnia [...] lipca 2018 r., z którego wynika, że skarżący jest podatnikiem podatku rolnego z gospodarstwa rolnego o pow. 3,47 ha, co stanowi 1,3315 ha przeliczeniowego oraz podatnikiem ½ części gospodarstwa rolnego o powierzchni 8,11 ha, co stanowi 3,1570 ha przeliczeniowego. Jednocześnie do pisma załączył kopię zaświadczenia Wójta Gminy G. z dnia [...] października 2015 r. dotyczącego wystąpienia suszy w roku 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; zwanej dalej: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a). Instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe, bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, publ. cbosa), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu (por. postanowienie NSA z 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, publ. cbosa). Prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego prawa do sądu. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym (czego dotyczy wniosek) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wyłącznymi przesłankami przyznania prawa pomocy są okoliczności związane z jego sytuacją majątkową. Inne pozaprawne przesłanki, związane choćby z charakterem sprawy, nie mają znaczenia dla oceny wniosku. Sąd, po przeanalizowaniu akt sprawy, uznał, że referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy i w konsekwencji nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej. Skarżący nie wykonał właściwie wezwania do uzupełnienia wniosku, ponieważ pomimo wezwania nie wyjaśnił, jakie dochody osiąga z gospodarstwa rolnego (nie wynika to z załączonych do wniosku dokumentów, w szczególności decyzji o ustaleniu podatku rolnego), co uniemożliwiło zestawienie tego dochodu z deklarowaną wysokością bieżących wydatków oraz wysokością kosztów do jakich jest zobowiązany ([...] zł wpisu od skargi). Na etapie postępowania związanego ze złożeniem sprzeciwu skarżący wskazał, że dochód z prowadzonego przez niego gospodarstwa rolnego wynosi [...] zł miesięcznie. Jednak, w ocenie Sądu, nie może ujść również uwadze, że skarżący posiada majątek; jest bowiem współwłaścicielem nie tylko nieruchomości rolnej o pow. 3,47 ha, do której otrzymuje dopłaty i które co do zasady powinno przynosić dochody z produkcji rolnej, ale i współwłaścicielem w ½ części domu o powierzchni 150 m ² oraz w ½ części gospodarstwa rolnego o powierzchni 8,11 ha. Nie ma przy tym znaczenia, że skarżący nie uprawia tego gospodarstwa, ponieważ swoją częścią majątku może rozporządzać w sposób przynoszący dochody, np. wykorzystywać w produkcji rolnej, jak również wydzierżawić, czy też obciążyć. Sytuacji majątkowej skarżącego nie można więc porównać do sytuacji osoby, która nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia wymaganych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. W orzecznictwie przyjmuje się, że niewykorzystywanie posiadanego majątku w sytuacji, gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawienie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie WSA w Szczecinie z dnia 12 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Sz 428/12, publ. cbosa). Za nieracjonalne należy uznać wyjaśnienia skarżącego, że z ½ części gospodarstwa rolnego o powierzchni 8,11 ha nie czerpie dochodów z powodu konfliktów rodzinnych, ponosząc jednocześnie wydatki na nieruchomość w formie uiszczania zobowiązań podatkowych (kopia zaświadczenia Wójta Gminy G. z dnia [...] lipca 2018 r.). Należy także podkreślić, że dla spełnienia przesłanek uzasadniających ustanowienie w ramach prawa pomocy pełnomocnika bez znaczenia pozostaje stopień skomplikowania sprawy, czy też nieznajomość przez stronę przepisów prawa. Sąd zauważa, iż przepisy p.p.s.a. uzależniają przyznanie prawa pomocy tylko od okoliczności związanych z sytuacją materialną strony wnioskującej, a nie od charakteru sprawy oraz potrzeby udziału profesjonalnego pełnomocnika. Nadto w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym, z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 p.p.s.a. (brak związania sądu zarzutami skargi) oraz w art. 140 § 1 p.p.s.a. (obowiązek pouczenia strony o sposobie i terminie zaskarżenia orzeczenia), brak jest podstaw do uznania, że strona bez udziału profesjonalnego pomocnika nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w toczącym się postępowaniu. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w związku z art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.