VIII SA/Wa 647/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Nawrot, Sędziowie Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak, Sędzia WSA Marek Wroczyński (sprawozdawca), Protokolant Specjalista Ilona Obara, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 maja 2017 r. w Radomiu sprawy ze skargi P. M. na decyzję Dyrektora [...]Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...] z dnia [...]lipca 2016 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) zasądza od Dyrektora [...]Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...]na rzecz skarżącego P. M. [...] kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] Dyrektor M. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. po rozpoznaniu odwołania P. M. orzekł o umorzeniu postępowania odwoławczego dotyczącego decyzji Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w B. Nr [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r. (dalej: Kierownik BP) o umorzeniu postępowania w sprawie płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt na 2010 rok z wniosku spółki cywilnej [...]. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w sprawie, której stan faktyczny przedstawia się następująco: W dniu [...] maja 2010 r. [...] spółka cywilna (dalej: spółka, strona) złożyła do Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w B. (dalej: Kierownik BP, organ I instancji) wniosek o przyznanie płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych i poprawy dobrostanu zwierząt na 2010 rok (zwana także: płatność PRŚ). [...] została zawiązana na mocy umowy z dnia [...] marca 2008 r. przez wspólników P. M. i R. M.. Decyzją nr [...] z dnia [...] grudnia 2010 r. Kierownik BP umorzył postepowanie wszczęte na wniosek producenta. Na skutek złożonego odwołania, Dyrektor M. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. (dalej: Dyrektor ARiMR, organ odwoławczy) decyzją nr [...] z dnia [...] lutego 2011 r. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W wyniku złożonej skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2011 r., uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję. Po ponownym rozpoznaniu sprawy decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] orzekł o odmowie przyznania płatności rolnośrodowiskowej na 2010 r. Decyzja ta została utrzymana w mocy przez Dyrektora ARiMR decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] . Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2014 r. sygn. akt VIII SA/Wa 83/14 uchylił zaskarżoną oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Rozpoznając sprawę po raz kolejny, Kierownik BP decyzją nr [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r., działając na podstawie art. 104 i art. 105 § 1 Kpa, orzekł o umorzeniu postępowania w całości. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ I instancji podał, że w stosunku do jednego ze wspólników spółki cywilnej [...] – R. M., Sąd Rejonowy dla [...] W. w W., X Wydział Gospodarczy ds. Upadłościowych i Naprawczych, postanowieniem z dnia [...] czerwca 2015 r. wydanym w sprawie [...], ogłosił upadłość obejmującą likwidację majątku dłużnika R. M.. Postanowienie to uprawomocniło się z dniem [...] sierpnia 2015 r. Organ I instancji wywiódł, że zgodnie z art. 51 ust. 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 233, zwana dalej: P.u.), postanowienie o ogłoszeniu upadłości jest skuteczne i wykonalne z dniem jego wydania, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zgodnie zaś z art. 30 § 1 Kpa, zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych stron ocenia się według przepisów prawa cywilnego, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Wskazał, że z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że w sprawach dotyczących przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, płatności w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich spółka cywilna może być uznana stroną postępowania administracyjnego (por. uchwała NSA z dnia 30 maja 2012 r., sygn. akt II GPS 2/12). Zgodnie z art 874 § 2 K.c. spółka cywilna ulega rozwiązaniu z dniem ogłoszenia upadłości wspólnika. W takim przypadku rozwiązanie spółki następuje ex lege i nie wymaga dokonywania w tym celu przez wspólników żadnych czynności. Dlatego z dniem upadłości wspólnika spółki – R. M., spółka cywilna [...] utraciła przymiot strony przedmiotowego postępowania. Z uwagi na fakt, że podmiot wnioskujący o płatność PRŚ na 2008 r. uległ z mocy prawa rozwiązaniu i nie doszło do skutecznego wstąpienia do toczącego się postępowania innych podmiotów, organ I instancji na podstawie art. 105 § 1 Kpa umorzył postępowanie jako bezprzedmiotowe. Od powyższej decyzji odwołanie złożył P. M., wnioskując o jej uchylenie. Wydanemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie: 1. art. 105 § 1 Kpa przez jego błędne zastosowanie i umorzenie postępowania, pomimo braku podstaw do stwierdzenia bezprzedmiotowości postępowania; 2. art. 107 § 1 w związku z art. 28 Kpa przez błędne określenie w decyzji strony postępowania – R. M. i błędnego wskazania syndyka, co pozbawia stronę możliwości obrony swoich praw w postępowaniu administracyjnym; 3. art. 30 § 1, 2 i 4 Kpa w związku z art. 144 P.u. przez błędne zastosowanie, skutkujące całkowicie nieuzasadnionym pozbawieniem strony – R. M. przysługującej jej zdolności do czynności prawnych w toczącym się postępowaniu. W uzasadnieniu odwołania skarżący wskazał, że decyzja organu I instancji została błędnie doręczona syndykowi masy upadłości R. M., bowiem w tej sprawie syndyk nie występuje w imieniu jednego ze wspólników, ponieważ przedmiot postępowania nie dotyczy masy upadłości. Poza tym skarżący stanął na stanowisku, że rozwiązanie spółki cywilnej ex lege następuje tylko wówczas, gdy jej wspólnik posiada zdolność upadłościową, a więc jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 5 ust. 1 P.u. Tymczasem spółka nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy o działalności gospodarczej, tylko rolnikiem, a R. M. wystąpiła w sprawie o upadłość jako osoba fizyczna. Wobec tego wskazana przez organ I instancji norma z art. 874 § 2 Kc nie ma zastosowania. W dalszej kolejności podniósł, że spółka cywilna wnioskująca o płatności jest w sferze definicji rolnika grupą osób fizycznych lub prawnych. Rozwiązanie spółki cywilnej jako umowy (związku obligacyjnego osób) nie powoduje rozwiązania samej grupy osób, gdyż ta istnieje w składzie niezmienionym. Nie występuje tu stosunek następstwa prawnego, bowiem to wspólnicy przez cały czas trwania spółki są podmiotami reprezentującymi spółkę. Brak jest więc podstaw do umorzenia postępowania przez organ I instancji. Opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. Dyrektor ARiMR, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 w zw. z art. 105 § 1 Kpa, orzekł o umorzeniu postępowania odwoławczego. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podniósł, że spółka [...] s.c. została rozwiązana z dniem [...] czerwca 2015 r. (data ogłoszenia upadłości wspólnika), a to oznacza, że podmiot, z wniosku którego wszczęte zostało postepowanie w sprawie przyznania płatności na 2010 rok, nie istnieje. W ocenie organu odwoławczego w miejsce spółki [...] s.c. nie wstąpił żaden inny podmiot, w trybie przepisów § 24 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 26 lutego 2009 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 – 2013 (Dz.U.2009.33.263 ze zm. - zwane dalej: rozporządzeniem PRŚ). Zdaniem organu odwoławczego wniosek o wstąpienie do toczącego się postępowania na miejsce wnioskodawcy jest wnioskiem następcy prawnego o udzielenie pomocy w taki zakresie, w jakim ubiegał się o pomoc dotychczasowy rolnik, zaś wstąpienie do postępowania jest realizacją woli otrzymania płatności. Działanie następcy prawnego rolnika nie stanowi więc tylko czynności procesowej polegającej na wstąpieniu do toczącego się postępowania, ale przede wszystkim jest czynnością prawa materialnego polegającą na złożeniu wniosku o udzielenie pomocy. Termin do dokonania tej czynności (3 miesiące od dnia wystąpienia zdarzenia prawnego, w wyniku którego zaistniało następstwo prawne) jest terminem prawa materialnego. To z kolei oznacza, że po upływie wyznaczonego terminu uprawnienie następcy prawnego do otrzymania pomocy w danym roku wygasa, a czynność dokonana po upływie terminu jest bezskuteczna. Zdaniem Dyrektora ARiMR, ponieważ P. M. nie złożył wniosku w trybie przepisów § 22 ust. 2 rozporządzenia PRŚ, to nie posiada legitymacji procesowej do złożenia odwołania od zaskarżonej decyzji organu I instancji w sprawie z wniosku spółki, która przestała istnieć z mocy samego prawa po ogłoszeniu upadłości jednego ze wspólników. Organ odwoławczy ocenił jednocześnie, iż organ I instancji niezasadnie doręczył skarżącemu decyzję o umorzeniu postępowania, jednakże czynność ta nie powoduje automatycznie, że skarżący jest stroną postępowania w sytuacji, gdy taki przymiot mu w tym postępowaniu nie przysługuje. W skardze do sądu administracyjnego, na powołaną wyżej decyzję, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji w całości podnosząc zarzut naruszenia: - art. 138 § 1 pkt 3 Kpa przez jego niewłaściwe zastosowanie i umorzenie postępowania; - art. 28 Kpa przez jego niewłaściwe zastosowanie i nieprzyznanie skarżącemu przymiotu strony postępowania; - 25 ust. 1 ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, - art. 22a ustawy z dnia 26 stycznia 2007 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. W uzasadnieniu skargi wskazał, że posiada przymiot strony w postępowaniu i legitymację do złożenia odwołania. Podniósł, że spółka cywilna nie jest jednostką organizacyjną, wymienioną w art. 33¹ K.c., a umową o wspólnym działaniu, którą prawodawca unormował w art. 870 K.c. Organ odwoławczy, powołując się na uchwałę 7 sędziów NSA z dnia 30 maja 2012 r. w sprawie II GPS 2/12, wskazał fragment uzasadnienia, a nie sentencji uchwały, która - w odróżnieniu od uzasadnienia, ma moc wiążącą. Skład siedmiu sędziów w uzasadnieniu uchwały odnosił się zresztą do odmiennego aspektu, o możności występowania spółki cywilnej jako producenta rolnego. Zdaniem skarżącego, ogłoszenie upadłości wspólnika spółki cywilnej skutkuje z mocy prawa rozwiązaniem spółki cywilnej, co nie oznacza braku bezprzedmiotowości postępowań administracyjnych prowadzonych dotychczas wobec samej spółki. Powołując się na wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 6 lutego 1996 r. sygn. akt I ACr 647/95) skarżący podniósł, że w sferze praw majątkowych rozwiązanie spółki wywiera ten skutek, że dotychczasowa współwłasność łączna zmienia się we współwłasność w częściach ułamkowych ze wszystkimi konsekwencjami. Tym samym, wspólnicy uzyskują prawo rozporządzania swoimi udziałami w rzeczach, które poprzednio stanowiły ich własność do "niepodzielnej ręki." Analogicznie w postępowaniu administracyjnym rozwiązanie spółki wywiera ten skutek, że wspólnicy stają się z mocy prawa stronami postępowania, uzyskując prawo działania w postępowaniu, które uprzednio wykonywali jako wspólnicy spółki - ze wszystkimi konsekwencjami. W sferze płatności rolniczych, w rozumieniu legalnej definicji rolnika, sama spółka cywilna jest grupą osób fizycznych lub prawnych. Rozwiązanie spółki cywilnej (formy współdziałania grupy osób ją tworzących) nie przynosi ani ustania bytu samej grupy osób, ani nawet zmian jej składu - rolnik jako grupa osób istnieje dalej. Jedynie wspólnicy uzyskują prawo do działania w postępowaniu we własnym imieniu, a nie w imieniu spółki, w którą - według zasady współdziałania - byli dotychczas zorganizowani. Ogłoszenie upadłości wspólnika spółki cywilnej powoduje zmianę relacji pomiędzy wspólnikami w stosunkach wewnętrznych oraz ich praw w stosunkach zewnętrznych. Zdaniem skarżącego, nieistotne w sferze postępowań rolniczych jest również powołanie syndyka masy upadłości wspólnika. Same prawa do płatności (prawa niezbywalne) do masy upadłości bowiem nie wchodzą. Stąd oczywisty jest błąd kierowania skarżonej decyzji do syndyka. W momencie wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości rozwiązanie spółki zmienia de facto wspólność łączną na ułamkową, a na miejsce upadłego w postępowaniach wchodzi syndyk, jeśli sprawa dotyczy masy upadłości, a to, co do zasady, nie ma miejsca w postępowaniach przed ARiMR. W ocenie skarżącego, w sprawie nie dochodzi do następstwa prawnego. Rolnik, zdefiniowany jako grupa osób, istnieje w dalszym ciągu, stąd też brak jest podstawy do umorzenia postępowania, gdyż ustawodawca nie wymaga w takim przypadku wstąpienia w miejsce rozwiązanego podmiotu uprawnionego do płatności. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał dotychczasową argumentację i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna o tyle, że skutkuje uchyleniem zaskarżonej decyzji. Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., - dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez sąd przepisów prawa, wskazanego w art. 145 § 1 p.p.s.a. Procesową podstawę podjętej przez organ odwoławczy decyzji stanowił przepis art. 138 § 1 Kpa, określający rodzaje decyzji wydanych w wyniku postępowania odwoławczego, a konkretnie pkt 3 tego przepisu, przewidujący możliwość wydania decyzji o umorzeniu postępowania odwoławczego. Kodeks postępowania administracyjnego nie określa przesłanek umorzenia postępowania odwoławczego. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że skoro przepis art. 138 § 1 pkt 3 Kpa nie określa przyczyn umorzenia postępowania odwoławczego, wobec tego w każdej indywidualnej sprawie administracyjnej należy poszukiwać konkretnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania, mając na uwadze treść art. 105 Kpa (por.: A. Wróbel, Komentarz aktualizowany do art. 138 Kodeksu postępowania administracyjnego, komentarz LEX/el. 2016, stan prawny na 5 grudnia 2016 r.). Kluczową zatem dla oceny podjętego przez organ odwoławczy rozstrzygnięcia jest ocena, czy skarżącemu przysługiwała legitymacja procesowa do złożenia odwołania od decyzji organu I instancji (wydanej w przedmiocie umorzenia postępowania z uwagi na jego bezprzedmiotowość o charakterze podmiotowym). Zdaniem Sądu, bezsporną w niniejszej sprawie jest okoliczność, że spółka cywilna [...] z dniem [...] czerwca 2015 r. uległa rozwiązaniu z mocy prawa z uwagi na upadłość jednego z jej wspólników. Ma tu zastosowanie art. 874 § 2 k.c., niezależnie od okoliczności, że ogłoszona upadłość wobec R. M. jest upadłością konsumencką. Przepis ten, wbrew zarzutom skargi, nie eliminuje ze swojej dyspozycji upadłości konsumenckiej, do której stosuje się przepisy P.u. Spółka utraciła więc podmiotowość prawną na gruncie przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, co powoduje, że utraciła zdolność procesową do bycia stroną w postępowaniu o płatności unijne. Sąd podziela stanowisko organów, że wobec tego podmiotu – spółki cywilnej – nie może być od [...] czerwca 2015 r. wydana decyzja administracyjna. Jednak nie można zgodzić się ze stanowiskiem organu odwoławczego, że skarżącemu, jako jednemu ze wspólników rozwiązanej spółki, nie przysługuje prawo strony w postępowaniu zainicjowanym wnioskiem spółki, po jej rozwiązaniu. Należy zauważyć, co podkreślił NSA w uchwale składu 7 sędziów z dnia 30 maja 2012 r., sygn. akt II GPS 2/12, że spółka cywilna, spełniając definicję rolnika, stanowi niewątpliwie grupę osób w rozumieniu art. 2 lit. a rozporządzenia Rady (WE) Nr 1782/2003 r. z dnia 29 września 2003 r. ustanawiającego wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiającego określone systemy wsparcia dla rolników oraz zmieniającego rozporządzenia (...) (Dz.U.UE.L.2003.270,s.1, Polskie Wydanie Specjalne z 2004 r., rozdz. 3, t. 44, s. 486 ze zm.), a tym samym nie sposób jej odmówić statusu jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, o której mowa w art. 3 pkt 3 lit. b ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz.U. z 2004 r. Nr 10, poz. 76, ze zm., zwana dalej: ustawą o systemie ewidencji producentów rolnych). Spółka cywilna, jak wywiódł NSA, może być uznana za producenta rolnego (rolnika) na podstawie jej zakwalifikowania do kategorii: jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej. Utożsamianie spółki cywilnej z jednostką organizacyjną wymaga potraktowania spółki w sposób przedmiotowy jako rezultatu zawarcia umowy spółki, a więc jako prawnego "urządzenia społecznego" działającego na podstawie tej umowy, którego substratem są przede wszystkim osoby realizujące określone, wspólne cele. Interes prawny wspólnika do bycia stroną w postępowaniu administracyjnym, o którym mowa w art. 28 Kpa, po rozwiązaniu spółki cywilnej wynika chociażby z odpowiedzialności wspólników za majątek spółki. Dotychczasowa wspólność łączna ulega z chwilą rozwiązania spółki z mocy prawa przekształceniu we wspólność w częściach ułamkowych (art. 875 § 1 Kpa). Każdy ze wspólników może dochodzić samodzielnie przypadającej mu części wierzytelności. Poza tym cytowane przez organ odwoławczy przepisy § 22 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia PRŚ, dotyczące płatności rolnośrodowiskowej, przewidują następstwo prawne po rozwiązaniu jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, którą w tym przypadku na gruncie prawa krajowego była spółka cywilna. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ odwoławczy pozbawił skarżącego prawa strony, ponieważ w sprawie nie został złożony właściwy wniosek o wstąpienie do toczącego się postępowania, o którym mowa w § 22 ust. 2 rozporządzenia PRŚ. Tymczasem, zdaniem Sądu, z samego faktu, że w sprawie nie został złożony wniosek transferowy nie można wnioskować, że skarżącemu, jako wspólnikowi rozwiązanej spółki cywilnej, nie przysługuje prawo strony. Stroną bowiem jest nie tylko ten, kto złożył wniosek o wstąpienie do postępowania jako następca prawny, ale i ten, kto tego nie uczynił, ale miał do tego prawo. W związku z powyższym Sąd uznał, że organ odwoławczy bezpodstawnie pozbawił skarżącego prawa strony i nie rozpoznał odwołania merytorycznie. Tym samym zasadny okazał się zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 138 § 1 pkt 3 Kpa w związku z art. 28 Kpa. Zaskarżona decyzja jest bowiem rozstrzygnięciem formalnym podjętym na skutek uznania, że skarżącemu nie przysługuje legitymacja procesowa w niniejszej sprawie. Organ I instancji prawidłowo uznał skarżącego i syndyka jako strony postępowania. Skarżący, jako jeden z byłych wspólników spółki cywilnej, jest stroną niniejszego postępowania w rozumieniu art. 28 Kpa, natomiast syndyk masy upadłości drugiego wspólnika wstępuje do postępowania administracyjnego w miejsce upadłego na podstawie art. 144 w związku z art. 62 i art. 491² P.u.. Na tej samej podstawie prawnej syndyk masy upadłości R. M. występuje w przedmiotowym postępowaniu sądowym jako uczestnik postępowania w miejsce R. M. (podobnie uczynił NSA w sprawie II GSK 1508/15, zakończonej wyrokiem z dnia 6 marca 2017 r). Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy zobowiązany będzie – zgodnie z regulacją art. 153 p.p.s.a. – do merytorycznego rozpoznania złożonego przez skarżącego odwołania. Mając na uwadze powołane okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera c) p.p.s.a., orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji. O kosztach postępowania orzeczona na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.