VIII SA/Wa 650/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Justyna Mazur po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Radomiu sprzeciwu J. S. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 12 września 2017 r. odmawiającego skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu, J. S. (dalej: "skarżący") wystąpił po raz drugi w niniejszej sprawie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (wpis od skargi kasacyjnej w wysokości [...] zł). Wskazał na podobne okoliczności faktyczne jak w pierwszym wniosku (por. k. 45 - 46) argumentując, że jego stan majątkowy nadal jest zły i nie uległ poprawie, na co wyraził aprobatę uprzednio Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej także jako "Sąd"), który postanowieniem z 4 stycznia 2017 r. zwolnił skarżącego od wpisu od skargi w niniejszej sprawie. Skarżący zwrócił jednocześnie uwagę, że jego sytuacja rodzinna i majątkowa zmieniła się o tyle, że obecnie nie prowadzi już wspólnego gospodarstwa domowego z pełnoletnią córką, która też nie pozostaje na jego wyłącznym utrzymaniu. Skarżący (wdowiec) utrzymuje uczącego się syna ([...] lat). Źródłem utrzymania rodziny jest natomiast dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę skarżącego ([...] zł brutto; [...]zł netto), renta rodzinna po zmarłej żonie oraz świadczenie wychowawcze – łącznie [...] zł. Dodatkowo skarżący spłaca kredyt gotówkowy z miesięczną ratą [...] zł oraz ponosi koszty bieżącego utrzymania rodziny (opłaty, wyżywienie, itp.) – łącznie [...] zł – [...]zł miesięcznie. Do wniosku załączył: zaświadczenie o zatrudnieniu i wysokości zarobków, listę płac za okres od [...] kwietnia do [...] czerwca 2017 r., kopie: decyzji o przyznaniu świadczenia wychowawczego (na okres zasiłkowy od [...] kwietnia 2016 r. do [...] września 2017r.), o przyznaniu renty rodzinnej oraz wyciągu z rachunku bankowego z [...] za okres od [...] czerwca do [...] lipca 2017 r., na który wpłynęło świadczenie 500+ za czerwiec 2017r. Skarżący został zobowiązany na podstawie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369; dalej: "ppsa") do przedłożenia następujących informacji: wyciągów z rachunku bankowego (historia operacji za ostatnie sześć miesięcy), także tego, na który wpływa wynagrodzenie za pracę i, z którego skarżący realizuje bieżące zobowiązania; wyjaśnienie kto i w jakiej wysokości poniósł koszty sporządzenia w sprawie skargi kasacyjnej; wyjaśnienie czy lokal, w którym skarżący zamieszkuje z synem jest tym samym lokalem, w którym syn skarżącego ma ½ udziału (środki ze spadku po matce – oświadczenie skarżącego zawarte we wniosku) oraz udokumentowania wydatków na bieżące utrzymanie (faktury za energię, gaz, wodę itp.). Odpowiadając na powyższe skarżący wyjaśnił, że wynagrodzenie otrzymuje w gotówce, a zobowiązania i bieżące płatności są realizowane wpłatami gotówkowymi z uwagi na zajęcie rachunku bankowego. Skargę kasacyjną w niniejszej sprawie sporządził pełnomocnik na podstawie umowy o reprezentację z dnia [...] lipca 2013 r., zgodnie, z którą wynagrodzenie z tego tytułu, w tym za sporządzenie skargi kasacyjnej poniósł skarżący. Lokal mieszkalny, w którym zamieszkuje skarżący wraz z synem stanowi współwłasność dzieci, córka studiuje i mieszka w L., gdzie prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Dodał, że ponosi wydatki na bieżące utrzymanie siebie i syna, nie posiada żadnych oszczędności i majątku, gdyż wszelkie posiadane dotychczas środki finansowe przeznaczył na spłatę zobowiązań związanych z prowadzoną do 2013 r. działalnością gospodarczą, w tym kosztów obsługi prawnej i biurowej w związku z toczącymi się od 2010 r. postępowaniami w niniejszej sprawie. Dotychczas m.in. honoraria wypłacone pełnomocnikom przekroczyły kwotę [...] zł. Do wniosku skarżący dołączył stosowną dokumentację, w tym kopie wyciągu z rachunku bankowego z banku [...]. Pismem z [...] sierpnia 2017 r. skarżący w trybie art. 255 ppsa ponownie został wezwany do uzupełnienia wniosku, poprzez wyjaśnienie na jaki cel został zaciągnięty kredyt, o którym mowa we wniosku, złożenie umowy o kredyt oraz dokumentów potwierdzających okoliczność spłaty rat we wskazanej wysokości (dowody wpłat); wyjaśnienie, czy skarżący posiada inne rachunki bankowe (jeżeli tak należy złożyć wyciągi za ostatnie sześć miesięcy) oraz wyjaśnienie na czyj rachunek do czerwca 2017 r. wpływało świadczenie wychowawcze na syna. Uzupełniając wniosek skarżący wyjaśnił, że spłaca zaciągnięty kredyt gotówkowy w kocie [...] zł (z ratą miesięczną [...] zł). Środki z tego tytułu w całości przeznaczył zaś na spłatę zaległych zobowiązań, w tym pożyczek od bliskich i przyjaciół oraz na bieżące wydatki związane z utrzymaniem. Oświadczył również i ujawnił nową okoliczność, że świadczenie wychowawcze 500+ wpływało na jego rachunek w banku [...]. Do pisma dołączono kopie żądanych dokumentów, tj. wniosku kredytowego i umowy pożyczki gotówkowej zawartej z bankiem [...] [...] czerwca 2014 r. wraz z harmonogramem spłat rat kredytu oraz kopie wyciągów z nieujawnionego dotychczas posiadanego przez skarżącego rachunku w banku [...] w ramach, którego skarżący posiada: Konto [...] ([...] – [...]) z wyciągiem za okres od [...] maja 2015 r. do [...] lutego 2016 r. oraz [...] z załączonym wyciągiem za miesiące od lutego do sierpnia 2017 r. Postanowieniem z 12 września 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, gdyż uznał, że skarżący nie wykazał spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W szczególności na rachunku bankowym widnieją wpłaty, których źródła pochodzenia skarżący nie ujawnił, co w ocenie referendarza świadczy o tym, że sytuacja finansowa jest niewyjaśniona i budzi wątpliwości. Od ww. rozstrzygnięcia skarżący prawidłowo wniósł sprzeciw, w którym nie zgodził się z dokonaną przez referendarza oceną stanu faktycznego. Przedstawił dokumenty świadczące w jego ocenie o źródle pochodzenia wpłat dokonanych na jego konto, które budziły wątpliwości referendarza, tj. oświadczenia wskazanych osób o udzieleniu skarżącemu zwrotnych pożyczek odpowiednio w kwotach: [...] zł, [...]zł oraz [...]zł i zakupów na łączną kwotę ponad [...]zł i ponad [...]zł dokonanych ze środków pracodawcy. Dodał, że uprzednio sąd (zarówno w niniejszej, jak i w innej z 2016 r. sprawie zawisłej przed tutejszym sądem) uwzględniał jego wnioski w przedmiocie prawa pomocy uznając, że skarżący spełnia przesłanki do jego przyznania. Wyjaśnił, że nie ma realnych możliwości wygospodarowania środków finansowych na obecnym etapie postępowania sądowego, gdyż od 2010 r. ponosi koszty prowadzonej wobec niego kontroli przez organy podatkowe, w tym pokrył koszty z tytułu udzielonej mu pomocy prawnej (wynagrodzenie pełnomocników). Argumentował, że zaskarżone postanowienie godzi w konstytucyjne prawo do obrony przed sądem. Wystąpił zatem o jego zmianę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do art. 259 § 1 ppsa, od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia. Rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, sąd zgodnie z art. 260 § 1 ppsa wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Przepis art. 260 § 2 ppsa stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 ppsa, zgodnie z którą sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Tym samym od orzeczenia sądu w przedmiocie zmiany bądź utrzymania w mocy orzeczenia referendarza sądowego nie przysługuje stronie środek zaskarżenia. Z kolei stosownie do treści art. 246 § 1 punkt 1 ppsa, prawo pomocy w zakresie całkowitym może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ppsa). Natomiast w zakresie częściowym przysługuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ppsa). Z powyższego wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy w zakresie przez niego wnioskowanym. Instytucja prawa pomocy ma zatem na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, że strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Stanowi o tym art. 199 ppsa, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, od której to zasady instytucja przyznania prawa pomocy stanowi wyjątkowe odstępstwo. Strona składając wniosek o przyznanie prawa pomocy zobowiązana jest przedstawić wszelkie okoliczności dowodzące, iż mimo podjęcia wszelkich starań, nie jest w stanie, ze względu na swoją sytuację majątkową i rodzinną, ponieść jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Sąd rozpoznający taki wniosek obowiązany jest interpretować ściśle przesłanki zastosowania omawianej instytucji. Należy również wskazać, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). Podkreślenia wymaga, że w niniejszej sprawie tutejszy Sąd dokonał już oceny sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych skarżącego (zob. postanowienie WSA w Warszawie, sygn. akt VIII SA/Wa 650/16 z 4 stycznia 2017 r., k. 134 akt sądowych), który na podstawie przedstawionej w tym czasie podstawy faktycznej wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, uwzględnił wniosek w części i przyznał skarżącemu zwolnienie od wpisu od skargi w niniejszej sprawie, w pozostałym zakresie wniosek oddalił. Sąd dysponując załączonym wówczas materiałem źródłowym przyjął bowiem, że skarżący wyjaśnił wątpliwości co jego aktualnej sytuacji finansowej i możliwości płatniczych powzięte przez referendarza w zaskarżonym postanowieniu. Uznając, że skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny, Sąd przyznał prawo pomocy w zakresie jedynego wymaganego wówczas kosztu sądowego, tj. wpisu sądowego od skargi. W obecnym stanie sprawy wymagalnym kosztem sądowym jest wpis od skargi kasacyjnej. W tym miejscu wskazać należy, że badając przesłanki zastosowania w okolicznościach danej sprawy art. 165 ppsa, sąd jest zobowiązany do porównania pierwotnego wniosku i argumentacji przywoływanej przez wnioskodawcę w toku pierwotnego postępowania o przyznanie prawa pomocy z treścią powtórnego wniosku w tym zakresie. Przez zmianę okoliczności sprawy należy zaś rozumieć zarówno wszelkie zmiany w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązujących przepisach prawnych, które uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści od uprzednio wydanego. Złożenie przez stronę kolejnego wniosku w przedmiocie prawa pomocy nie obliguje sądu do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 uppsa. Rolą sądu jest bowiem w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu (por. postanowienia NSA z 30 maja 2014 r., sygn. akt II FZ 672/14 oraz II FZ 673/14; dostępne w internetowej bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). Dokonując oceny wniosku skarżącego na obecnym etapie postępowania, tj. w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej Sąd uznał, że powyższa sytuacja uległa zmianie o tyle, że Sąd stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie skarżącemu wnioskowanej pomocy. Wystąpiły bowiem okoliczności pozwalające Sądowi odstąpienie od oceny prawnej jego wniosku dokonanej przez Sąd w powołanym wyżej postanowieniu z 4 stycznia 2017r. Nowych okoliczności i wątpliwości Sądu co do rzeczywistej sytuacji finansowej i rzeczywistych możliwości płatniczych dostarczył sam skarżący ujawniając na etapie uzupełnienia wniosku przy piśmie z [...] sierpnia 2017 r. fakt, że (od 2014 r.) posiada rachunek bankowy w banku [...], na którym są odnotowywane wpływy, którego dotychczas nie ujawnił. Okoliczność ta nie była znana Sądowi w dniu 4 stycznia 2017 r., albowiem do poprzedniego wniosku skarżący dołączył jedynie informacje dotyczące zaciągniętej pożyczki gotówkowej. Rachunek ten (z subkontami [...] i [...]) skarżący posiadał już w 2014 r. W tej sytuacji, w ocenie Sądu uznać należy, że poddając pod ocenę Sądu wniosek o prawo pomocy, co do którego Sąd orzekał postanowieniem z dnia 4 stycznia 2017 r., skarżący przedstawił jedynie wybiórczo swoją sytuację finansową i zdolności płatnicze. Tym samym obecnie składane oświadczenia budzą wątpliwości co do ich rzetelności. Należy bowiem zauważyć, iż odnosząc się do źródła pochodzenia dokonywanych wpłat na ujawnionych obecnie rachunkach bankowych skarżący i w tym zakresie jedynie wybiórczo ujawnił źródło pochodzenia wszystkich środków finansowych znajdujących się na jego koncie. Wpływy na rachunek zostały wymienione przez referendarza jedynie przykładowo, np. w kwotach ([...]zł, [...]zł [...]zł i [...]zł) i źródło ich pochodzenia skarżący wyjaśnia na etapie sprzeciwu załączając trzy oświadczenia o udzielonych jemu zwrotnych pożyczkach na podane wyżej kwoty przez matkę i osoby obce. Zauważyć jednak należy, że analiza załączonych wyciągów z rachunku bankowego ujawnia więcej takich wpłat, które pozostają niewyjaśnione. Na rachunku osobistym [...] odnotowano bowiem m.in. wpłaty: w dniu [...] czerwca 2017 r. – [...] zł, [...] czerwca 2017 r. – [...] zł, [...] czerwca 2017 r. [...]zł, [...] lipca 2017 r. – [...]zł. Wpłaty te nie wyczerpują wszystkich wpłat i także zostały wymienione przykładowo. W takiej sytuacji Sąd, wbrew twierdzeniom skarżącego zawartym w sprzeciwie nie jest obowiązany do formułowania kolejnych wezwań do wyjaśnienia powziętych wątpliwości, ale dokonuje oceny w oparciu o już dostarczone materiały. Brak zaspokojenia żądania sądu w przedmiocie przedłożenia dowodów uznanych przez ten sąd za niezbędne w celu przyznania prawa pomocy prowadzi do niewykazania przez stronę istnienia tych przesłanek, co w konsekwencji uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA z 8 października 2014 r., sygn. akt I FZ 388/14 i z 4 listopada 2014 r., sygn. akt I OZ 959/14). I tak, pomijając dokonane zwroty przez urząd skarbowy tytułem zwrotu podatku PIT ([...]zł, [...] zł, wyciąg z Konta [...], k. 409- 410 akt sądowych) Sąd dokonał analizy załączonych wyciągów na subkoncie [...] Konto za miesiące od lutego do sierpnia 2017 r. (zob. k. 412 – 417 oraz 421 – 432 akt sądowych) i stwierdził, że na to konto wpłynęły wpłaty (z pominięciem świadczenia 500+) w łącznej kwocie znacznie przekraczającej [...]zł, z czego skarżący wyjaśnił jedynie źródło pochodzenia kwot wymienionych przykładowo przez referendarza w zaskarżonym postanowieniu (łącznie [...]zł) oraz zakwestionowanych wydatków firmowych ([...]zł i [...]zł), w zakresie których Sąd uznaje wyjaśnienia skarżącego za zasadne. Dodać trzeba, że jak sam skarżący przyznaje pomaga córce. Przeczy temu jednak analiza rachunku bankowego, gdyż widnieje na nim przelew w kwocie [...]zł, ale od córki dla ojca, czego również skarżący nie wyjaśnił. Chybione są zatem zarzuty, że w realiach niniejszej sprawy jedynie wybiórczo i powierzchownie dokonano analizy wniosku skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do udzielenia wnioskowanej pomocy. Wątpliwości referendarza sądowego były zatem uzasadnione, a zostały pogłębione na etapie sprzeciwu. Dlatego zasadne było odstąpienie od dotychczasowej oceny Sądu o wykazaniu, iż skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, wymaganych na obecnym etapie postępowania i stwierdzenie, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego zostały pogłębione i jedynie w sposób wybiórczy wyjaśnione. Jednocześnie Sąd nie neguje, że sytuacja skarżącego jest trudna, lecz nie nosi cech wyjątkowości, pozwalających w tym przypadku przerzucenie kosztów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (WSA w Warszawie wyrokiem z 17 maja 2017 r., sygn. akt VIII SA/Wa 650/16 oddalił skargę w niniejszej sprawie) na Skarb Państwa. Zdaniem Sądu, skarżący nie wskazał jakie obiektywne przeszkody uniemożliwiają jemu w opisanym stanie faktycznym przeznaczyć część środków jakimi dysponuje ([...]zł) tytułem wpisu od skargi kasacyjnej w sytuacji, gdy płaci swoje comiesięcznie zobowiązania prywatnoprawne i przeznacza środki na inne cele, które nie mogą korzystać z pierwszeństwa przed należnościami na rzecz Skarbu Państwa. Jednocześnie odnosząc się do pozostałych twierdzeń skarżącego Sąd wyjaśnia, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu, wyrażony m.in. w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zatem wskazana instytucja ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 § 1 ppsa, Sąd orzekł, jak w sentencji postanowienia.