VIII SA/Wa 777/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Leszek Kobylski, Sędziowie Sędzia WSA Justyna Mazur, Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak (sprawozdawca), , Protokolant Specjalista Marlena Stolarczyk, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2024 r. w Radomiu sprawy ze skargi E. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 2 września 2024 r. znak: [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę. Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie jest skarga E. W. (dalej: skarżący lub strona), reprezentowanego przez pełnomocnika - swojego syna D. W., na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. (dalej: organ odwoławczy, organ II instancji lub SKO) z 2 września 2024 r. znak: [...] w przedmiocie zobowiązania skarżącego do zwrotu opłaty za pobyt syna P. W. w domu pomocy społecznej. Skarga została złożona w następującym stanie faktycznym sprawy: Decyzją nr [...] z 10 lipca 2024 r. znak: [...] Prezydent Miasta R. (dalej: organ I instancji lub Prezydent), działając na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61, art. 14, art. 110 ust. 7 i 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r. poz. 901, dalej: u.p.s.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 ze zm., dalej: k.p.a.), zobowiązał skarżącego do zwrotu należności w kwocie 3.392,62 zł za pobyt syna P. W. w Domu Pomocy Społecznej w R. przy ul. Z. H. [...] w okresie od 1 maja 2022 r. do 31 października 2023 r. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że decyzją własną nr [...] z 7 marca 2024 r. znak: [...] ustalił odpłatność skarżącego za pobyt syna w domu pomocy społecznej w następujących kwotach: od 1 maja 2022 r. do 28 lutego 2023 r. po 41,51 zł miesięcznie oraz od 1 marca 2023 r. do 31 października 2023 r. po 372,19 zł miesięcznie. Łączna kwota odpłatności za ww. okres wyniosła 3.392,62 zł. Należności te nie zostały uregulowane w wyznaczonym terminie, dlatego organ I instancji wszczął z urzędu postępowanie w przedmiocie nałożenia obowiązku ich zwrotu. Odwołanie od ww. decyzji wniósł pełnomocnik skarżącego. W uzasadnieniu wskazał, że ww. decyzja jest krzywdząca. Podniósł, iż skarżący ma 92 lata, cierpi na demencję starczą, niewydolność krążenia, migotanie przedsionków, stan po zawale, choroby nerek i cukrzycę. Potrzebuje pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Skarżący ma zbyt niskie dochody, aby ponosić koszty utrzymania swojego syna. Ponadto uważa, że działania podejmowane przez MOPS są niezasadne i mocno oderwane od rzeczywistości. Wspomnianą na wstępie decyzją z 2 września 2024 r. znak: [...] organ odwoławczy, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję Prezydenta nr [...] z 10 lipca 2024 r. W uzasadnieniu decyzji SKO przytoczyło treść art. 60 ust. 1, art. 61 oraz art. 104 u.p.s. Dokonując interpretacji tych przepisów wskazało, że obowiązkiem organów pomocy społecznej jest w pierwszej kolejności wydanie decyzji administracyjnej ustalającej krąg osób zobowiązanych do ponoszenia opłat za pobyt mieszkańca domu pomocy społecznej oraz wysokość opłat ponoszonych przez każdego z nich indywidulanie, a dopiero później, dopuszczalne jest wydawanie decyzji o obowiązku zwrotu przez każdego z zobowiązanych opłat poniesionych przez gminę. SKO wskazało, że decyzja Prezydenta z 7 marca 2024 r. nr [...] o ustaleniu odpłatności skarżącego za pobyt syna w domu pomocy społecznej w okresie od 1 maja 2022 r. do 31 października 2023 r. jest ostateczna, zaś skarżący nie wywiązał się z nałożonego obowiązku uiszczenia ustalonej opłaty. W tej sytuacji, wobec spełnienia warunków niezbędnych do żądania przez gminę zwrotu wydatków poniesionych zastępczo za skarżącego, jako osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty na rzecz utrzymania syna w domu pomocy społecznej, zaskarżoną decyzję należało utrzymać w mocy. Nadto SKO wskazało, iż charakter tej decyzji powoduje, że nie podlegają badaniu: zasadność ponoszenia opłaty, osoba zobowiązana oraz wysokość ustalonej opłaty. Wystarczające było ustalenie, czy istniał obowiązek ponoszenia odpłatności oraz czy strona wywiązała się z tego obowiązku. Zatem, w ocenie Kolegium, argumentacja podnoszona w odwołaniu jest niezasadna. Organ odwoławczy dodał, że w postępowaniu dotyczącym zwrotu opłat zastępczo wniesionych przez gminę z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej znajduje zastosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków z tytułu opłat w całości lub w części stanowiłoby nadmierne obciążenie, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Jeżeli więc skarżący zamierza ubiegać się o odstąpienie przez organ od żądania zwrotu wniesionej zastępczo odpłatności za pobyt syna w domu pomocy społecznej, winien złożyć w tym celu stosowny wniosek do organu I instancji, wskazując wystąpienie szczególnie uzasadnionego przypadku. Nie zgadzając się z ww. decyzją organu odwoławczego, pełnomocnik skarżącego wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (dalej: Sąd). W jej uzasadnieniu podniósł, że zaskarżona decyzja jest dla niego nie do zaakceptowania, jest rażąco niesprawiedliwa, ponieważ godzi w interes skarżącego. W ocenie autora skargi skarżący formalnie nie jest stroną w przedmiotowym postępowaniu. Został zobowiązany do ponoszenia opłaty za swojego domniemanego syna. Pełnomocnik skarżącego wskazał ponadto, że za sprawą urzędników nie może uzyskać żadnych informacji dotyczących sprawy, nie może skontaktować się z samym przebywającym w domu pomocy społecznej. Organy uniemożliwiają mu udostępnienie akt sprawy dotyczącej umieszczenia syna skarżącego w domu pomocy społecznej. W końcowej części uzasadnienia skargi pełnomocnik ponownie odniósł się do stanu fizycznego i psychicznego skarżącego, zwracając uwagę na jego wiek i demencję starczą. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując ustalenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kontrolując zaskarżoną decyzję według powyższych kryteriów, Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę prawną wydanej decyzji stanowił art. 61 ust. 3 oraz art. 104 ust. 3 u.p.s. Zgodnie z art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a (m. in. wstępnych osoby przebywającej w domu pomocy społecznej) z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu, ustalonego w decyzji lub umowie, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3 – 8 stosuje się odpowiednio. Natomiast w myśl art. 104 ust. 3 u.p.s. wysokość należności, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s. wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty, wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 1 i 2 tej ustawy lub w drodze umowy, zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s. w związku z art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 64 u.p.s. (por. uchwała 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 czerwca 2018 r., sygn. akt I OPS 7/17, publ. ONSAiWSA 2018/5/77). W ocenie Sądu w sprawie niewątpliwie wystąpiły przesłanki do zastosowania powyższych przepisów i wydania orzeczenia we wskazanym trybie. W obrocie prawnym funkcjonuje bowiem ostateczna i prawomocna decyzja ustalająca skarżącemu wysokość opłaty za pobyt syna P. w DPS (decyzja SKO z 16 kwietnia 2024 r. znak: [...], utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta z 7 marca 2024 r. nr [...], znak: [...]). Bezsporny w sprawie pozostaje również fakt, że skarżący nie uiścił należnych opłat, pokrywanych zastępczo z budżetu gminy. Warto wskazać, iż organ odwoławczy prawidłowo ocenił charakter decyzji, o której mowa w art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s. i trafnie przyjął, że w takiej sytuacji nie podlega badaniu zasadność ponoszenia opłaty, osoba zobowiązana (jej sytuacja materialna i zdrowotna) oraz wysokość opłaty (ustalonej miesięcznie). W ocenie Sądu istotną dla sprawy regulacją jest treść art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Wszczynając z urzędu postępowanie o zwrot poniesionych zastępczo przez gminę opłat za pobyt w domu pomocy społecznej, organ administracji właściwy do wydania decyzji na podstawie z art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s., obowiązany jest w myśl art. 104 ust. 4 u.p.s. ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu należności. Postępowanie w przedmiocie zwrotu należności oraz odstąpienia od żądania ich zwrotu jest bowiem jednym postępowaniem. Użyty w art. 104 ust. 4 u.p.s. zwrot "w przypadkach szczególnie uzasadnionych" obejmuje całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Oznacza to, że organy mogą przejść do oceny, czy w sprawie zachodzą owe szczególnie uzasadnione okoliczności dopiero po wyczerpującym ustaleniu aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy (vide: wyroki WSA w Gliwicach: z 5 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1088/22, publ. LEX nr 3477084, z 13 kwietnia 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1799/22, publ. LEX nr 3554753, wyrok WSA w Poznaniu z 19 maja 2023 r., sygn. akt IV SA/Po 169/2023, publ. LEX nr 3568421). Zdaniem Sądu na organie ciąży obowiązek pouczenia zobowiązanego o przysługujących mu ulgach, a w razie złożenia stosownego wniosku - nawet pośrednio, konieczności zebrania materiału dowodowego i zawarcia w decyzji rozstrzygnięcia w zakresie stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. Podjęcie decyzji w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s. wymaga jednak wniosku wskazanych w tym przepisie podmiotów, tj. osoby zobowiązanej lub pracownika socjalnego. W tym zakresie organ nie może działać z urzędu (por. wyroki WSA we Wrocławiu: z 15 czerwca 2022 r., sygn. akt IV SA/Wr 801/21, publ. LEX nr 3364821, z 27 czerwca 2023 r., sygn. akt IV SA/Wr 44/23, publ. LEX nr 3585762). W rozpoznawanej sprawie ani skarżący, ani jego pełnomocnik wniosku takiego nie złożyli, pomimo wypełnienia przez organ I instancji obowiązku pouczenia pełnomocnika skarżącego o takim uprawnieniu. Podkreślić należy, że pełnomocnik skarżącego zawiadomieniem z 7 czerwca 2024 r. o wszczęciu postępowania dotyczącego zwrotu opłaty poniesionej zastępczo przez gminę, został pouczony o możliwości złożenia wniosku o udzielenie ulgi w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s. (k.28 akt administracyjnych). Następnie organ I instancji w swojej decyzji z 10 lipca 2024 r. również pouczył pełnomocnika skarżącego o takiej możliwości (k. 32v akt administracyjnych), jak również organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że jeżeli skarżący zamierza skorzystać z możliwości odstąpienia przez organ od żądania zwrotu wniesionej zastępczo odpłatności za pobyt w DPS, winien złożyć w tym celu stosowny wniosek do organu I instancji, wykazując wystąpienie szczególnie uzasadnionego przypadku. Zdaniem Sądu organy I i II instancji prawidłowo pouczyły zobowiązanego o możliwości złożenia wniosku o odstąpienie, umorzenie lub odroczenie płatności na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s., jednak pełnomocnik skarżącego takiego wniosku w imieniu ojca nie złożył. Kolegium w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia wskazało okoliczności faktyczne sprawy, które uznało za udowodnione, oraz dowody, na których się oparło. Wyjaśniło również przepisy prawa materialnego, mające zastosowanie w niniejszej sprawie. Tym samym organy orzekające nie naruszyły przepisów postępowania wyjaśniającego (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.), a zarzuty sformułowane w skardze pod adresem SKO i Prezydenta nie zasługują na uwzględnienie. W szczególności niezasadny jest zarzut braku dostępu do akt postępowania dotyczącego umieszczenia w DPS syna skarżącego – P. W. w celu uzyskania informacji, z jakiego powodu medycznego i w jakich okolicznościach to nastąpiło. W tym zakresie toczyło się bowiem odrębne postępowanie administracyjne, skontrolowane przez WSA w Warszawie w wyroku z 22 sierpnia 2024 r., sygn. akt VIII SA/Wa 325/24 (publ. cbosa), zakończone oddaleniem skargi. Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.