VIII SA/Wa 778/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Nawrot, Sędziowie Sędzia WSA Leszek Kobylski (sprawozdawca), Sędzia WSA Justyna Mazur, , Protokolant Specjalista Marlena Stolarczyk, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2025 r. w Radomiu sprawy ze skargi E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 2 września 2024 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy odroczenia terminu płatności należności za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 2 września 2024 r., znak: [...]Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej: organ odwoławczy, Kolegium, SKO), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2024r., poz. 572 ze zm.; dalej: k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania E. J. (dalej: skarżąca, strona) od decyzji Prezydenta Miasta [...] (dalej: Prezydent, organ I instancji) z 8 lipca 2024 r., nr [...]odmawiającej skarżącej odroczenia terminu płatności należności za okres 04.11.2022r. - do 31.03.2023r., w kwocie 22.818,64 zł za pobyt matki M. S. w Domu Pomocy Społecznej [...]w [...] (dalej: dom pomocy społecznej, DPS) – utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją Prezydenta nr [...] z dnia 15 maja 2023r. ustalono stronie odpłatność w kwocie 23.407,44 zł za pobyt matki M. S. w Domu Pomocy Społecznej [...] w [...]. Następnie decyzją organu I instancji nr [...]z dnia 11 sierpnia 2023r. zobowiązano stronę do zwrotu należności za pobyt matki w powyższej placówce w ww. kwocie. Rozstrzygniecie to zostało utrzymane w mocy decyzją Kolegium z dnia 20 października 2023r. znak: [...]. Organ rozpoznał odmownie wniosek strony o rozłożenie na raty powyższej kwoty, po 500 zł miesięcznie. W dniu 9 maja 2024r. do organu I instancji wpłynęło pismo strony z wnioskiem o odroczenie terminu płatności kwoty 23.407,44 zł. Decyzją z 8 lipca 2024 r. nr [...]organ I instancji, na podstawie art. 104 ust. 4, art. 17 ust. 1 pkt 16, art. 110 ust. 7 i 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.; dalej: "u.p.s."), orzekł o odmowie odroczenia skarżącej terminu płatności należności za okres 04.11.2022r. - do 31.03.2023r., w kwocie 22.818,64 zł za pobyt matki M. S.w DPS. Prezydent odmówił jednak zastosowania ww. ulgi, albowiem wnioskodawczyni nie wyraziła zgody na przeprowadzenie wywiadu. We wniesionym odwołaniu, strona podniosła, że decyzja jest wydana przedwcześnie - zgodnie z postanowieniem o przedłużeniu postępowania administracyjnego powinna być wydana do dnia 9 lipca 2024r., i nie wie dlaczego ustalona kwota należności 23.407,44 zł została pomniejszona o kwotę 588,80 zł. Z uwagi na ochronę życia i prawo do prywatności, skarżąca nadal nie wyraża zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Ponadto wskazuje, że nie jest zobowiązana do alimentacji na rzecz matki i nie posiada żadnych dochodów. Wniosła zatem o uchylenie decyzji lub jej zmianę. W uzasadnieniu wskazanej na wstępie decyzji z 2 września 2024r. Kolegium dotychczasowy przytoczył przebieg postępowania w sprawie. Przywołał brzmienie art. 98 oraz art. 104 ust. 4 u.p.s. Wyjaśnił m.in., iż na płaszczyźnie art. 104 ust. 4 u.p.s., tj. wniosku o odroczenie terminu płatności, niezbędne jest podjęcie przez organ I instancji działań w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Wywiad jest bowiem specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będąc podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej. Jego brak uniemożliwia organowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej osoby w stosunku do której organ może udzielić ulgi w spłacie należności. Następnie przytoczył § 3 ust. 1 oraz § 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U.2021 poz. 893). Zauważył, że Prezydent poinformował stronę o konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, celem ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawczyni. Jednocześnie organ I instancji pouczył skarżącą, iż brak wywiadu spowoduje wydanie decyzji o odmowie odroczenia terminu płatności. Tymczasem w wyznaczonym terminie, pomimo prawidłowego zawiadomienia strony (odbiór pisma w dniu 24.05.2024r.), nie udało się przeprowadzić tej czynności. Skarżąca, dnia 29 maja 2024r., złożyła pismo, w którym oświadczyła, że ze względu na ochronę życia prywatnego nie wyraża zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. SKO podniosło, że nie kwestionowanym jest, że strona nie była skłonna do współpracy z pracownikiem socjalnym do poczynienia ustaleń dotyczących nie tylko sytuacji materialnej, ale także warunków mieszkaniowych. Ustalenia w tym przedmiocie są konieczne w przypadku beneficjentów pomocy społecznej, bowiem pozwalają one między innymi dokonać oceny, czy istnieje dysproporcja pomiędzy wysokością dochodu, a sytuacją majątkową osoby i rodziny, do której to kwestii odnosi się art. 12 u.p.s. Organ odwoławczy stwierdził zatem, że w sprawie pracownicy socjalni nie byli wstanie dokonać powyższej czynności w sposób wymagany ustawą i przepisami rozporządzenia, bowiem skarżąca nie wyraziła na to zgody wiedząc, że niesie to za sobą skutek w postaci negatywnego rozpatrzenia jej wniosku o odroczenie terminu płatności należności. Należy przez to rozumieć, że Skarżąca uniemożliwiła przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, a za takie zachowanie ustawodawca przewidział konsekwencje. W myśl art. 107 ust. 4a u.p.s., niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej, stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Z przepisem powyższym wiąże się niewątpliwie także zapis zawarty w art. 11 ust. 2 u.p.s., a mianowicie brak współdziałania z pracownikiem socjalnym, co również może być przyczyną odmowy przyznania świadczeń z pomocy społecznej. Kolegium wyjaśniło, iż ustalona decyzją Prezydenta nr [...]z dnia 15 maja 2023r. opłata za pobyt matki M. S. w DPS w kwocie 23.407,44 zł została pomniejszona o kwotę 588,80 zł uzyskaną w dniu 28 marca 2024r. w wyniku egzekucji. Wobec powyższego decyzja nr [...]z dnia 8 lipca 2024r. dotyczy odmowy odroczenia terminu płatności pozostałej do zapłacenia kwoty 22.818,64 zł. Pismem z dnia 11 października 2024r. skarżąca złożyła skargę Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Kolegium z uwagi na naruszenie prawa do rozważenia wszystkich zarzutów odwołania i z uwagi na naruszenie prawa konstytucyjnego do prywatności. Zdaniem skarżącej, odmowa zgody na wywiad środowiskowy jest jej prawem. Takim postępowaniem chroni swoją prywatność. Ponadto zauważyła, że Kolegium nie odniosło się do wszystkich zarzutów zawartych w odwołaniu, a przede wszystkim do faktu, iż skarżąca nie posiada wyroku zasadzającego alimenty, jak i braku odniesienia się do dokonanej zmiany kwoty, które powinny być tożsame. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem skargi jest decyzja odmawiająca skarżącej odroczenia terminu płatności należności za okres 4 listopada 2022r. – 31 marca 2023r., w kwocie 22.818,64 zł za pobyt matki M. S. w Domu Pomocy Społecznej [...] w [...]. Podstawę prawną wydanej decyzji stanowił art. 98 oraz art. 104 ust. 4 u.p.s. Zgodnie z art. 98 ust. 1 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Art. 104 ust. 4 u.p.s. stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. W kontrolowanej sprawie wysokość opłaty skarżącej za pobyt matki w DPS została ustalona na mocy decyzji Prezydenta z 15 maja 2023 r. znak: [...]od 4 listopada 2022 r. do 30 listopada 2022 r. w kwocie 4 299,40 zł oraz od 1 grudnia 2022 r. do 31 marca 2023 r. w kwocie 4 777,01 zł. W sprawie nie jest sporne, że skarżąca nie wykonała obowiązku uiszczenia opłaty ustalonej przywołaną powyżej decyzją Prezydenta, co skutkowało ponoszeniem opłaty przez Gminę i dochodzeniem od skarżącej zwrotu poniesionych na ten cel wydatków. Za okres od 4 listopada 2022 r. do 31 marca 2023 r. suma nieuiszczonych przez skarżącą opłat wyniosła 23 407,44 zł. Jak wynika z akt sprawy, do czego odniosło się również, wbrew twierdzeniem skarżącej, Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, kwota 23.407,44 zł została pomniejszona o kwotę 588,80 zł, która została uzyskana w dniu 28 marca 2024r. w wyniku egzekucji. Wobec powyższego, decyzja organu I instancji z dnia 8 lipca 2024r. dotyczy odmowy odroczenia terminu płatności pozostałej do zapłacenia kwoty 22.818,64 zł. Sąd za nieuzasadniony uznaje zatem zarzut skargi dotyczący braku odniesienia się do dokonanej zmiany kwoty. W postępowaniu dotyczącym zwrotu opłat zastępczo wniesionych przez gminę z tytułu pobytu w DPS zastosowanie znajduje przytoczony powyżej art. 104 ust. 4 u.p.s. Odroczenie terminu płatności należności, o którym mowa ww. przepisie, musi zostać poprzedzone szczegółowymi ustaleniami w przedmiocie sytuacji skarżącej i dokonania oceny, czy stanowi ona przypadek szczególnie uzasadniony, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Tylko takie ustalenia stanowiłyby bowiem podstawę do uwzględnienia wniosku strony o odroczenie terminu płatności. Wyjaśnić również należy, że na skarżącym spoczywa obowiązek wykazania swojej sytuacji i przedstawienia wszelkich dowodów istotnych dla rozstrzygnięcia. W tym miejscu należy podkreślić, że decyzje wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy. Istota decyzji uznaniowej polega na tym, że organ administracyjny ma prawo i zarazem obowiązek znaleźć rozwiązanie najlepsze ze skali rozwiązań możliwych do przyjęcia w świetle prawa, z tym że może (i powinien) to uczynić dopiero wtedy, gdy rozważy wszystkie okoliczności sprawy i da temu wyraz w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. W tego rodzaju postępowaniach, stosownie art. 104 ust. 4 u.p.s., organ powinien dokonać analizy sytuacji rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej do zwrotu należności. Przy ocenie wniosków, o których mowa ww. przepisie, należy mieć przy tym na uwadze, iż pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości - art. 2 ust. 1 u.p.s. Nadmierne obciążenie związane jest zwykle z trudną sytuacją materialną zobowiązanego. Zastosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s. można także uzasadnić sytuacją rodzinną lub życiową. Z uprawnienia określonego w ust. 4 organ może skorzystać również w innych szczególnych przypadkach. Przy czym, może to mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, a nie może być traktowane jako coś "rutynowego" i możliwego do zastosowania w każdej - co do zasady – sprawie. Dodatkowo wskazać też trzeba, że nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie może być automatycznie traktowana jako podstawa do odstąpienia od żądania takiego zwrotu, umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenia termin płatności albo rozłożenia na raty. Prawidłowe rozważenie przesłanki "przypadku szczególnie uzasadnionego" obliguje organ właściwy do rozpatrzenia wniosku do dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, tj. aktualnej sytuacji zainteresowanego. Nadmierne obciążenie wskazane w art. 104 ust. 4 u.p.s. związane jest zwykle z trudną sytuacją materialną zobowiązanego. Zastosowanie ust. 4 można także uzasadnić sytuacją rodzinną lub życiową. W ocenie Sądu, orzekające w sprawie organy, zostały pozbawione przez skarżącą możliwości przeprowadzenia analizy jej aktualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej, gdyż uniemożliwiła ona przeprowadzenie z nią wywiadu środowiskowego, a wręcz nie wyraziła na to zgody ze względu na ochronę jej prywatności. Powyższe stanowi o braku możliwości dokonania przez organy oceny sytuacji rodzinnej, osobistej i majątkowej wnioskodawczyni, a tym samym ustalenia, czy w sprawie zachodziła szczególnie uzasadniona sytuacja majątkowa, rodzinna i życiowa skarżącej, która przemawiałaby za zastosowaniem art. 104 ust. 4 u.p.s. Wobec powyższego, zdaniem Sądu, podniesione w skardze zarzuty okazały się niezasadne, gdyż postępowanie przed organami zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący i prawidłowy. Przepisy mające zastosowanie w sprawie zostały należycie zinterpretowane i zastosowane. Sąd nie doszukał się też naruszeń przepisów prawa materialnego, czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji. Biorąc powyższe pod uwagę, nie ma podstaw do przyjęcia, że u skarżącej wystąpił szczególny przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., uzasadniający odroczenia terminu płatności należności w kwocie 22.818,64 zł za pobyt matki w DPS. Podsumowując Sąd doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie nie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, ani też innego naruszenia przepisów postępowania, mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Decyzje organów wydających decyzje w kontrolowanej sprawie zasłały należycie uzasadnione, nie doszło zatem do naruszenia art. 107 § 3 k.p.a. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) orzeczono jak w sentencji wyroku.