VIII SA/Wa 93/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Kot, Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Fularski /sprawozdawca/, Sędzia WSA Marek Wroczyński, Protokolant Aleksandra Borkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 sierpnia 2008 r. sprawy ze skargi M.P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lutego 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...]; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości do chwili uprawomocnienia się niniejszego wyroku. W dniu [...] grudnia 2007 roku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydał decyzję nr [...], w której odmówił przyznania uprawnień przysługujących wdowie po kombatancie M.P. ( dalej Skarżąca lub M.P. ). Decyzja została wydana na podstawie art. 20 ust.3 i art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ( Dz. U. z 2002 roku nr 42, poz. 371 z późn. zmianami, dalej ustawa o kombatantach). W uzasadnieniu decyzji podano, że M.P. nie przedstawiła dowodów, że jest wdową po kombatancie J.K. s. F., ur. [...] roku. Skarżąca załączyła wprawdzie do wniosku świadectwo ślubu o wstąpieniu w dniu [...] czerwca 1953 roku w związek małżeński z J.K., ale ślub kościelny nie rodził skutków cywilnoprawnych, co potwierdza odpis skróconego aktu zgonu Urzędu Stanu Cywilnego w L. z dnia 5 listopada 2007 roku, z którego wynika, że J.K. był kawalerem i nigdy nie posiadał oraz nie pozostawił małżonki. M.P. w ustawowym terminie, w dniu 20 grudnia 2007 roku (data nadania) złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym podniosła, że zawarła związek małżeński w dniu [...] czerwca 1953 roku na dowód czego przedstawiła świadectwo ślubu wystawione przez kancelarię parafialną. Podniosła, że jest schorowaną, 86 letnią staruszką i przyznane świadczenie mogłaby przeznaczyć na zakup leków. W dniu [...] lutego 2008 roku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydał decyzję [...] o utrzymaniu w mocy własnej decyzji. Podstawę decyzji stanowił art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku kodeks postępowania administracyjnego ( tj. Dz. U. Nr 98, poz. 1071) oraz art. 20 ust. 3 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego organ uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Podano, że z zebranego materiału dowodowego wynika, że w chwili śmierci kombatanta Skarżąca nie pozostawała z nim w ważnym związku małżeńskim. Z przedłożonych akt sprawy wynika bowiem, że M.P. i J.K. udzielono ślubu wyznaniowego w parafii rzymsko - katolickiej pod wezwaniem Św. T. w L. nad W. Organ podniósł, że Skarżąca zawarła z J.K. ślub kościelny, nie zawierając wcześniej związku małżeńskiego przed urzędnikiem stanu cywilnego. W dacie zaś zawarcia przez Skarżącą ślubu kościelnego obowiązywała zasada wprowadzona dekretem z dnia 25 września 1945 roku - Prawo małżeńskie ( Dz. U. nr 48 poz. 270), że tylko ślub zawarty przed urzędnikiem stanu cywilnego wywołuje skutki prawne. Organ nadto dodał, że o powstaniu skutków prawnych związanych z zawarciem małżeństwa decydują przepisy obowiązujące w dacie zawarcia tego małżeństwa. Zatem zawarty przez M.P. i J.K. ślub kościelny nie wywołuje żadnych skutków prawnych z tym faktem związanych. W świetle obowiązującego prawa cywilnego osoby te pozostały bowiem w konkubinacie. W związku z tym, Skarżąca po śmierci J.K. w dniu 1 marca 1986 roku nie uzyskała w znaczeniu przepisów prawa cywilnego statusu wdowy. Przepisy ustawy o kombatantach regulują sytuację prawną wdów i wdowców pozostałych po kombatantach, a więc osób, które pozostawały ze zmarłym kombatantem w związku małżeńskim zawartym zgodnie z obowiązującym prawem. Uprawnienia wdowy po kombatancie przysługują jedynie osobie, która pozostawała z nim, w chwili jego śmierci w ważnym, wywierającym skutki cywilno-prawne związku małżeńskim. Tak więc w odniesieniu do M.P. nie została spełniona materialno-prawna przesłanka konieczna do przyznania jej uprawnień określonych w treści art. 20 ust. 3 ustawy o kombatantach. Decyzja powyższa została doręczona Skarżącej w dniu 4 marca 2008 roku. W dniu 27 marca 2008 roku pełnomocnik M.P. - jej syn J.P. złożył na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, wnosząc jednocześnie o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W wyniku wezwania Sądu do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy, pełnomocnik Skarżącej, J.P. złożył dodatkowo pismo procesowe w którym podniósł, że J.K. nie otrzymał żadnego odszkodowania związanego z pobytem w niewoli niemieckiej. W okresie związku małżeńskiego z M.P. ciężko chorował, pozbawiony był bowiem możliwości poruszania się ( cztery lata leżał w łóżku ), co wymagało sprawowania nad nim opieki z jej strony. M.P. uważała go bowiem za małżonka, a nie za konkubenta. Jako osoba nie posiadająca nawet podstawowego wykształcenia, była przekonana, że pozostawała w legalnym związku małżeńskim. Z J.K. miała także syna, który cierpiał na chorobę psychiatryczną związaną ze stanem zdrowia ojca po pobycie w niewoli niemieckiej. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi i o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu przytoczono argumenty podane w decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Nie może zatem wkraczać w uprawnienia organów orzekających bezpośrednio o prawach i obowiązkach stron postępowania administracyjnego. Zgodnie z treścią art. 20 ust.2 i 3 ustawy o kombatantach takie uprawnienia jak: 1) ulga w wysokości 37% w komunikacji krajowej przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w: a) 1 i 2 klasie pociągów osobowych i pospiesznych i autobusowego w komunikacji zwykłej i przyspieszonej - na podstawie biletów jednorazowych, b) 2 klasie pociągów innych niż osobowe i pospieszne - na podstawie biletów jednorazowych, 2) dodatek kompensacyjny w wysokości 15% dodatku kombatanckiego 3) ryczałt energetyczny w wysokości 50% taryfowych opłat za korzystanie z energii elektrycznej, gazowej i cieplnej na cele domowe, obliczony na podstawie norm ilościowych ustalonych przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych - przysługują również wdowom lub wdowcom - emerytom i rencistom oraz osobom pobierającym uposażenie w stanie spoczynku lub uposażenie rodzinne pozostałym po kombatantach i innych osobach uprawnionych. W przedmiotowej sprawie kwestią wymagającą rozstrzygnięcia jest czy Skarżącą można uznać za wdowę w rozumieniu art. 20 ust.3 ustawy o kombatantach. Należy przede wszystkim zauważyć, że siłą tradycji, a także z uwagi na dostrzegalny opór przeciw podtekstowi ideologicznemu, jaki towarzyszył wprowadzeniu zasady laicyzacji małżeństwa, stosunkowo długo spotykało się wypadki zawierania małżeństwa tylko poprzez ślub kościelny, w nieświadomości, że taki związek nie wywołuje skutków prawnych. Zasada, iż zawarcie małżeństwa w formie wyznaniowej może następować tylko po uprzednim zawarciu małżeństwa ze skutkiem prawnym, tj. w formie świeckiej, torowała sobie długo drogę. Jeszcze pod rządem Kodeksu rodzinnego z 27 czerwca 1950 r. występowały przypadki łamania nakazu zawierania małżeństwa w formie religijnej po zawarciu małżeństwa w postaci świeckiej. Reakcją na te przypadki było wprowadzenie w 1958 r. do prawa o aktach stanu cywilnego przepisu przewidującego obowiązek udzielania ślubu wyznaniowego po przedstawieniu stosownego dokumentu z urzędu stanu cywilnego i sankcję karną za złamanie tego obowiązku. Przepisy te (art. 50 i 78 ustawy o aktach stanu cywilnego z 1955 r., wprowadzone nowelą z 1958 r.) obowiązywały także w ramach ustawy o aktach stanu cywilnego z 1986 r., jako art. 63 i 84, aż do momentu ich uchylenia w 1989 r. (Dz. U. z 1989 r., Nr 29, poz. 154). Czas, kiedy Skarżącej udzielono ślubu kościelnego przypada więc na okres obowiązywania zasady, iż skutki prawne następują tylko w wypadku zawarcia małżeństwa przed urzędnikiem stanu cywilnego i przed wprowadzeniem w 1958 r. zakazu udzielania ślubu religijnego przed zawarciem małżeństwa przed urzędnikiem stanu cywilnego. Tym sposobem małżeństwa zawarte tylko w formie wyznaniowej z punktu widzenia skutków prawnych zostały sprowadzone do zjawiska konkubinatu, pomimo że w świetle prawa kanonicznego małżeństwo takie (i tylko takie) było ważnie zawarte. Należy jednak mieć na uwadze, że konkubinat, który stał się udziałem Skarżącej, u którego źródeł leżało subiektywne przekonanie o dostateczności związku o wyznaniowym charakterze dla legalizacji ze społecznego punktu widzenia wspólnego pożycia jest szczególną postacią konkubinatu. Tego rodzaju "konkubinat kwalifikowany" (małżeństwo faktyczne), z punktu widzenia oceny moralnej, nie zawierał w świadomości społecznej tych wszystkich negatywnych skojarzeń, które wiązały się z niektórymi innymi postaciami konkubinatu. Przy okazji wprowadzenia do polskiego systemu prawa tzw. "małżeństwa konkordatowego", ustawodawca nie skorzystał aby w przepisach intertemporalnych dokonać konwersji kwalifikowanych konkubinatów, albo przynajmniej umożliwić taką konwersję konkubinatom wynikającym z zawartego związku wyznaniowego. Z tego więc względu w rozumieniu prawa cywilnego związku Skarżącej nie można uznać za małżeństwo. Ustawa o kombatantach nie zawiera przepisów intertemporalnych dotyczących sytuacji wdów po kombatantach, gdy idzie o wdowy po osobie poślubionej wyznaniowo. Wspomniana ustawa należy do korpusu prawa zabezpieczenia społecznego, "w ramach którego wypłacane są świadczenia w razie niezdolności do pracy, inwalidztwa lub starości, ale nie z tytułu pracy i opłacania składki, lecz z tytułu służby (żołnierze zawodowi, policjanci), lub zasług dla państwa (kombatanci, inwalidzi wojenni, osoby represjonowane) i finansowane w całości ze środków budżetowych", (T. Liszcz, Ubezpieczenie społeczne i zabezpieczenie społeczne w Polsce, Wyd. Zakamycze, Kraków 1997, s. 30). Art. 67 Konstytucji uznając prawo do zabezpieczenia społecznego obywateli jednocześnie odsyła, gdy chodzi o zakres i formy tego zabezpieczenia do ustawy. Nie zwalnia to jednak od oceny treści ustawy z punktu widzenia takich pryncypiów konstytucyjnych, jak równość traktowania sytuacji jednakowych. Obecnie cywilna i wyznaniowa forma zawarcia małżeństwa są formami alternatywnymi. W ujęciu tym wyraziła się aprobata dla subiektywnych przekonań osób, dla których małżeństwo wyznaniowe jest wyrazem ich wierzeń religijnych, aby z tym właśnie aktem (po spełnieniu dodatkowych przesłanek) wiązać powstanie małżeństwa. Tym sposobem ustawodawca zrealizował postulaty osób wierzących, dla których decydującą jest wyznaniowa forma małżeństwa. Jednocześnie ustawodawca był niekonsekwentny i nie zadbał o legalizację związków wyznaniowych uprzednio zawartych, pozostawiając je z piętnem niechętnie widzianego konkubinatu. Skoro - co do zasady - można obecnie, po spełnieniu dodatkowych przesłanek, zawrzeć skutecznie małżeństwo wyznaniowe, to wyrazem sprzeniewierzenia się zasadzie "równości w prawach i powinnościach" "zarówno wierzących w Boga... jak i nie podzielających tej wiary" (Preambuła Konstytucji) jest zepchnięcie do uniwersalnie ujętej grupy konkubinatów małżeństw zawartych wyłącznie w postaci wyznaniowej w okresie 1946-1997, szczególnie zaś w okresie 1946-1958 tj. w okresie gdy związki wyznaniowe nie wywoływały skutków cywilnoprawnych, a nie obowiązywał jeszcze zakaz udzielania ślubów kościelnych przed zawarciem ślubu cywilnego. Luka pozostawiona przez ustawodawcę w regulacji prawnej w zakresie konwalidacji sytuacji podobnego typu, przy okazji wprowadzenia do polskiego prawa tzw. małżeństwa konkordatowego przemawia w przekonaniu składu orzekającego za tym by nie dyskryminować Skarżącej z powodu zawarcia przez nią małżeństwa w formie wyznaniowej- podobne stanowisko zostało wyrażone w wyroku NSA z 12.04.2000r. sygn. akt V SA 1512/99, Palestra 2000/7-8/241 oraz w wyroku WSA w Gorzowie Wlkp z 7.09.2005 sygn. akt. II SA/Go 277/05. Zgodność z prawem decyzji administracyjnej oznacza zgodność z systemem prawa. System prawny tworzy m.in. konstytucja, prawa człowieka, a nie tylko tekst konkretnego przepisu. Interpretacja tekstu prawnego powinna więc uwzględniać wiele różnych kontekstów prawa, a nie tylko ograniczać się do jednego aktu prawnego. Powinna również uwzględniać sytuacje szczególne, a taką jest przedmiotowa sprawa. Stosowanie przepisów nie powinno odbywać się w oderwaniu od życia codziennego, jak również przy stosowaniu prawa należy mieć wzgląd na wolę ustawodawcy i cel dla jakiego ustanowił konkretne przepisy. Z uwagi na szacunek należny kombatantom jak i ofiarom represji ustawodawca uznał za celowe w ramach szczególnej troski i opieki ze strony instytucji państwowych, samorządów terytorialnych i organizacji społecznych przyznanie pewnych uprawnień dla tej grupy osób i ich rodzin. Z powyższych względów, zdaniem składu orzekającego, sytuacja Skarżącej powinna być zrównana z sytuacją wdowy, o której mowa w art. 20 ust. 3 ustawy o kombatantach. Z tego względu skład orzekający w przedmiotowej sprawie uznał, że decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego i z tego względu na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 lit. a ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. )orzeczono, jak w sentencji.