VIII SAB/Wa 152/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Iwona Szymanowicz - Nowak po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Radomiu wniosku A. P. –L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. P. –L. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych w przedmiocie ochrony danych osobowych postanawia: odmówić A. P. –L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata. Wnioskiem z 11 maja 2016 r. (data nadania formularza) A. P. –L. (dalej: skarżąca) wniosła (po raz wtóry) o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym oraz uzyskiwanych dochodach zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy podała, że prowadzi gospodarstwo domowe z matką. Dochód rodziny stanowi kwota [...] zł, na którą składa się: dochód skarżącej z renty rodzinnej w wysokości [...] zł netto i dochód jej matki [...] netto, która pozostaje na utrzymaniu męża. Ponadto skarżąca oświadczyła, iż nie posiada żadnych oszczędności, jako majątek nieruchomy podała własność domu o powierzchni użytkowej [...] m2 (obciążona kredytem hipotecznym dolarowym – brak wskazania kwoty) oraz własność nieruchomości rolnej o powierzchni 2,58 ha (obciążona kredytem hipotecznym dolarowym – brak wskazania kwoty). Majątku ruchomego skarżąca nie określiła. Jako wydatki skarżąca wskazała: zobowiązania kredytowe hipoteczne - ok. [...] zł (zależność kursowa waluty); zobowiązania kredytowe konsumpcyjne – ok. [...] zł; karta kredytowa – ok. [...] zł miesięcznie; opłaty za utrzymanie domu – ok. [...] zł miesięcznie; koszt leków (na jaskrę, ciśnienie i kręgosłup) – [...] zł miesięcznie; koszt utrzymania mieszkania matki – [...] zł miesięcznie; koszt opieki całodobowej – [...] zł miesięcznie; dojazdy, leki, środki czystości i pielęgnacji dla osoby starszej – ok. [...] zł miesięcznie. Skarżąca podała także, iż aktualnie jest jedynym opiekunem zdolnym do całodobowej opieki nad matką, która ma 84 lata, jest wdową (ojciec zmarł 6 września 2014 r.) i choruje na chorobę [...]. Podała, iż w lutym 2015 r. jej matka złamała drugą nogę w biodrze, aktualnie przebywa w ośrodku rehabilitacyjno-leczniczym, poza miejscem zamieszkania skarżącej. Koszt dojazdu do ww. ośrodka jest wysoki, także koszty utrzymania mieszkania matki i wydatki na jej utrzymanie są znaczne. Nadto wskazała na okoliczności dotyczące jej stanu zdrowia. Postanowieniem z 17 maja 2016 r., sygn. akt VIII SAB/Wa 152/15 starszy referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Postanowieniem z 27 czerwca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na skutek wniesionego przez skarżącą sprzeciwu, orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu zażalenia skarżącej, postanowieniem z 20 października 2016 r., sygn. akt I OZ 1083/16, orzekł o uchyleniu zażalonego postanowienia. Podstawę powyższego stanowiło ustalenie przez NSA, że Sąd pominął okoliczność, iż aktualnie skarżąca wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym, oprócz zwolnienia od kosztów sądowych, także żądanie ustanowienia adwokata. Sąd swoje rozważania skoncentrował na kwestii związanej z niewykazaniem przez skarżącą możliwości poniesienia kosztów postępowania uznając, że podnoszone aktualnie okoliczności dotyczące sytuacji materialnej są tożsame z tymi, które skarżąca przedstawiła we wcześniejszym wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd przyjął, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe razem z matką, a dochodem rodziny jest kwota [...] zł. Uznał także, iż wskazywane przez skarżącą okoliczności, tak w zakresie dochodu, jak i ponoszonych wydatków, nie zostały udokumentowane, co w jego ocenie oznacza, że skarżąca nie wyjaśniła, jaka jest jej rzeczywista sytuacja majątkowa. NSA podkreślił, że w toku postępowania przed Sądem skarżąca kwestionowała fakt prowadzenia wspólnego gospodarstwa z matką. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z 17 maja 2016 r. skarżąca wskazywała, że nie mieszka z matką, a jedynie w zależności od zapotrzebowania i stanu psycho-fizycznego matki przebywa w miejscu jej zamieszkania. Z racji zaawansowanego wieku oraz złego stanu zdrowia sprawuje nad matką opiekę, jednak nie ma prawa do dysponowania jej środkami finansowymi. W ocenie NSA, analiza wszystkich oświadczeń składanych przez skarżącą w toku rozpoznania powtórnie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie pozwalała na jednoznaczną konkluzję, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, a dochodem rodziny jest kwota [...] zł. Jednocześnie, skoro Sąd uznał, że wskazywane przez skarżącą okoliczności w zakresie dochodu i ponoszonych wydatków były niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, to powinien rozważyć zasadność zastosowania art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, zwana dalej p.p.s.a.), zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Podkreślił dalej, że od zastosowania trybu z art. 255 p.p.s.a. nie zwalnia Sądu – w przypadku stwierdzenia, że oświadczenie we wniosku jest niewystarczające bądź budzi wątpliwości – to, że w toku poprzedniego postępowania o przyznanie prawa pomocy skarżąca nie wypełniła w pełni skierowanego do niej na podstawie tego przepisu wezwania. Ponadto dla oceny, czy skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, przydatna może być również argumentacja przedstawiona w zażaleniu na postanowienie z 27 czerwca 2016 r. Dopiero dogłębna analiza pism strony składanych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, jak również ewentualne wystosowanie do strony wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a., umożliwi stwierdzenie, czy skarżąca wykazała spełnienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Ponownie rozpoznając sprawę, Sąd zarządzeniem z 23 listopada 2016 r. wezwał skarżącą na podstawie art. 255 p.p.s.a. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1) złożenie zaświadczenia o aktualnej wysokości dochodu brutto uzyskiwanego z tytułu renty rodzinnej; 2) złożenie zeznania podatkowego za 2015 r.; 3) złożenie wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie sześć miesięcy; 4) jednoznacznego wskazania, czy prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką (wobec złożenia takiego oświadczenia we wnioskach o przyznanie prawa pomocy z dnia 5 kwietnia 2016 r. i 9 maja 2016 r. i odmiennego stwierdzenia w złożonym sprzeciwie od postanowienia z dnia 17 maja 2016 r. i zażaleniu złożonym na postanowienie z dnia 27 czerwca 2016 r.); 5) złożenia oświadczenia, czy koszty utrzymania matki wskazane w oświadczeniach ponosi z własnych dochodów czy też z dochodów matki ([...] zł/na miesiąc tytułem utrzymania mieszkania matki i [...] zł/na miesiąc tytułem kosztów opieki całodobowej); 6) wskazania wszystkich aktualnych okoliczności uniemożliwiających uiszczenie wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł; 7) udokumentowanie wszystkich wydatków na bieżące utrzymanie (dowody opłat za gaz, energię, wodę itp.), wydatków z tytułu opieki nad matką oraz potwierdzających koszty leczenia skarżącej; 8) udokumentowanie zobowiązań z tytułu kredytów hipotecznych i kart kredytowych. W odpowiedzi na powyższe skarżąca złożyła pismo wyjaśniające z 23 grudnia 2016 r. wraz z dokumentami. Skarżąca podała, że nie posiada przy sobie zeznania podatkowego za 2015r. (aktualnie przebywa w [...], a dokument ten znajduje się w miejscu jej zameldowania w J.). Podała, iż prowadzi wspólne gospodarstwo z matką naprzemiennie. Polega to na tym, że nie mieszka na stałe u mamy, mieszka również u siebie w J.. Jest w [...] wtedy, kiedy jest matce niezbędna. Wtedy razem, raz ze środków finansowych matki, a raz ze swoich, kupuje podstawowe produkty żywnościowe, środki czystości (bo przebywa w jej domu) oraz gotuje (czasem na kilka dni, aby matka mogła sobie te potrawy przygrzać). Skarżąca oświadczyła, że jej matka opłaca czynsz za swoje mieszkanie, uiszcza opłaty za energię, wywóz śmieci, gaz i wodę, natomiast ona ponosi opłaty z tytułu podatku od swojej nieruchomości, uiszcza rachunki za wywóz śmieci, wodę i gaz (w butlach gazowych) w swoim domu. Skarżąca oświadczyła, że nie jest w stanie przedstawić rachunków, ponieważ są one w miejscu jej zameldowania i czasowego przebywania w J., a aktualnie przebywa w [...]. Część opłat widnieje w wydrukach z rachunku bankowego. Dodatkowo ponosi koszty podróży między dwoma miejscami swojego pobytu. Matka skarżącej przebywała od kwietnia do połowy grudnia 2016 r. w Ośrodku Rehabilitacyjno-Opiekuńczym w W. pod [...], gdzie pobyt kosztuje [...] zł miesięcznie, która pokrywana jest częściowo z renty rodzinnej matki, wynoszącej około [...] zł. Po potrąceniach i opłatach matce pozostaje około [...] zł miesięcznie z otrzymywanej renty. Skarżąca podniosła, że matka nie jest w stanie pokryć z comiesięcznej renty dwóch kwot: za pobyt w ośrodku i czynsz za mieszkanie, dlatego brakującą kwotę opłaca skarżąca z własnych środków finansowych. Oświadczyła również, że nie ma aktualnych dowodów dokonanych opłat (będzie je miała dopiero po świętach Bożego Narodzenia 2016 r.), natomiast faktury przyśle ośrodek do domu pod adres mamy i wtedy może je przesłać Sądowi do wglądu jako potwierdzenie zaistniałego faktu. Dodała, że brakującą kwotę opłaca z własnych środków finansowych. Co do wydatków ponoszonych na poczet bieżących zobowiązań, skarżąca podała, że widnieją one na wydrukach z konta bankowego. Do pisma załączyła kserokopie: swojej dokumentacji medycznej (27 szt.), swoich recept (5 szt.); wystawionych na nią faktur za leki na kwotę [...] zł (2 szt.); zaświadczenie ZUS dotyczące wysokości renty, która stanowi [...] zł brutto i [...] zł netto; wyciąg z rachunku bankowego za okres sześciu miesięcy. Postanowieniem z 19 stycznia 2017 r. sygn. akt VIII SAB/Wa 152/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na skutek złożonego zażalenia NSA postanowieniem z 15 marca 2017 r. sygn. akt I OZ 578/17 orzekł o: w pkt 1) uchyleniu zaskarżonego postanowienia w części dotyczącej odmowy przyznania skarżącej prawa pomocy obejmującego ustanowienie adwokata i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; w pkt 2) oddaleniu zażalenia w pozostałym zakresie. Podstawę powyższego stanowiło ustalenie przez NSA, że skarżąca nie wykazała w sprawie, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustalony w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy przez WSA stan majątkowy skarżącej, niepodważony przez nią skutecznie w złożonym zażaleniu, umożliwia jej ponoszenie kosztów przedmiotowego postępowania sądowego. Wbrew wywodom zawartym w zażaleniu, w sprawie o sygn. akt VIII SAB/Wa 152/15 skarżąca nie została zwolniona od kosztów sądowych. Mając na uwadze wysokość kosztów sądowych w postępowaniu w sprawie dotyczącej przewlekłości postępowania organu w przedmiocie ochrony danych osobowych (które na obecnym etapie wynoszą 100 zł), NSA uznał, że skarżąca jest w stanie je ponieść bez zauważalnego uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Koresponduje to z postanowieniem NSA z 19 stycznia 2016 r. o sygn. akt I OZ 1828/15. Skarżąca posiada wszak stały dochód z renty w kwocie [...] zł netto, a jej potrzeby mieszkaniowe są zabezpieczone. Stąd w tym zakresie zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. NSA uznał jednak, że Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie uzewnętrznił swoich rozważań w kwestii tego, czy zaistniały przesłanki do przyznania prawa pomocy skarżącej w zakresie częściowym dotyczącym ustanowienia adwokata z urzędu. Tymczasem już w postanowieniu NSA z 20 października 2016 r., sygn. akt I OZ 1083/16, zwrócono uwagę, że o ile kwestia zwolnienia z kosztów sądowych skarżącej została już orzeczona i prawidłowość w tym zakresie stanowiska Sądu nie budzi wątpliwości, o tyle analizy wymaga wniosek w zakresie ustanowienia adwokata. Mimo tego, w zaskarżonym postanowieniu WSA skoncentrował się na możliwości poniesienia przez skarżącą kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pominął zaś kwestię kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika (adwokata). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 190 p.p.s.a., sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Z tych przyczyn formalnych, jak też w związku z własną oceną prawną sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w pełni podziela i przyjmuje za własną przytoczoną wyżej wykładnię prawa dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny. Zgodnie z art. 260 p.p.s.a., w brzmieniu sprzed nowelizacji obowiązującej od 15 sierpnia 2015 r., wniesienie w terminie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego spowodowało, iż utraciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z treścią punktu 2 postanowienia NSA z dnia 15 marca 2017 r. wydanego w sprawie I OZ 578/17, zaskarżone sprzeciwem postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 stycznia 2017 r. w części dotyczącej odmowy przyznania skarżącej zwolnienia od koszów sądowych jest prawomocne. Pozostaje jedynie do rozpatrzenia wniosek skarżącej z dnia 11 maja 2016 r. w zakresie przyznania prawa pomocy w części dotyczącej ustanowienia adwokata. Zgodnie z przepisami art. 243 § 1 i art. 245 § 1 p.p.s.a., właściwy sąd administracyjny może na wniosek strony przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Z regulacji art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Celem przyznania prawa pomocy jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść, miedzy innymi kosztów sądowych (wpisu) czy kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W literaturze przedmiotu również zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (zob. H.Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Tak więc kryterium finansowe (majątkowe) jest jedynym, na podstawie którego ocenia się zdolność strony do poniesienia kosztów postępowania. Sąd ustalił, iż skarżąca posiada stały dochód z renty w kwocie netto [...] zł netto. Jej potrzeby mieszkaniowe są zabezpieczone. Przedstawione przez skarżącą wydatki kredytowe jako zobowiązania cywilnoprawne nie korzystają z pierwszeństwa przed obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych. W związku z tym okoliczność, że skarżąca spłaca kredyty (których tytułów nie wskazuje) na kwotę ponad [...] zł miesięcznie na rzecz różnych banków w żadnym razie nie przesądza o zasadności wniosku o udzielenie pomocy w zakresie częściowym. Z przedłożonych rachunków bankowych nie wynika także, by skarżąca miała trudności z bieżącymi zobowiązaniami. Przeciwnie, przedłożone wyciągi wskazują, iż skarżąca dokonuje spłaty na rzecz parabanków kredytów, tzw. "chwilówek". Złożony wyciąg z rachunku bankowego w [...] Bank [...] wykazuje na koniec listopada 2016 r. saldo [...] zł. Istotny jest także fakt, że skarżąca nie przedstawiła zeznania podatkowego PIT za 2015 r. Oceniając sytuację majątkową skarżącej w kontekście ustanowienia adwokata z urzędu, Sąd stwierdza, że skarżąca, posiadająca stały dochód, winna wygospodarować środki na opłacenie pełnomocnika, jeżeli jego udział w sprawie uznaje za konieczny. Sytuacji majątkowej skarżącej nie sposób bowiem utożsamiać z sytuacją osób nieosiągających żadnego dochodu lub też osiągających dochód na granicy fizycznego przetrwania. Należy w tym miejscu dodać, że dla spełnienia przesłanek uzasadniających ustanowienie w ramach prawa pomocy pełnomocnika bez znaczenia pozostaje stopień skomplikowania sprawy czy też nieznajomość przez stronę przepisów prawa. W ocenie Sądu, skoro przyznanie prawa pomocy następuje na wniosek strony, zatem to w jej interesie leży całościowe przedstawienie swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej. W przeciwnym razie musi się ona liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami. Tymczasem skarżąca nie udowodniła, że znajduje się w tak trudnej sytuacji materialnej, która uzasadniałaby przerzucenie kosztów postępowania – w zakresie ustanowienia adwokata - na Skarb Państwa. Mając na uwadze powołane okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.