I SA/Wr 1034/08

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2008 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowej w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych od przychodu ze sprzedaży nieruchomości postanawia: 1. przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnić ją od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w części przekraczającej kwotę 100 zł (sto złotych), 2. w pozostałym zakresie odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie, w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł E. S. złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Argumentowała, że nie jest w stanie ponieść ciężaru opłaty sądowej oraz wynagrodzenia dla adwokata, ponieważ jest emerytką i miesięczne świadczenie z KRUS-u w kwocie 477,98 zł przeznacza na opłacenie czynszu (344,24 zł) oraz zakup żywności i leków. Wnioskodawczyni podała, że wprawdzie mieszka z mężem w mieszkaniu o powierzchni 50,14 m², który z emerytury w kwocie 1190,76 zł pokrywa część kosztów utrzymania tego lokalu, ale pozostaje z nim w rozdzielności majątkowej i prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Skarżąca przedłożyła do akt fotokopie rocznych obliczeń podatku przez organ rentowy skarżącej oraz jej męża, potwierdzające okoliczności powołane we wniosku, oraz zaświadczenia lekarskie o stanie zdrowia małżonków S. oraz zaświadczenie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. o otrzymaniu w latach 2002 – 2003 specjalnego zasiłku celowego w łącznej kwocie 500 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych oraz czynności profesjonalnego zastępcy procesowego stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie uiszczenia kosztów postępowania sądowego winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oraz ustanowienia dla niego adwokata oparte będzie na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu adwokata (radcy prawnego, doradcy podatkowego, rzecznika patentowego) jest natomiast nieodpłatne korzystanie strony z profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Sąd ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji, gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy się kierować rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, uznać należy, że strona skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie zgromadzić środków celem poniesienia opłat sądowych oraz opłacenia profesjonalnego zastępcy procesowego. Za odmową przyznania w sprawie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przemawia fakt, że skarżąca oraz jej małżonek posiadają źródło stałych przychodów (świadczenia emerytalne) w kwocie 1.668,74 zł (brutto). Bez znaczenia pozostaje przy tym fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, ponieważ z oświadczeń wnioskodawcy wynika, że korzysta ze wsparcia finansowego męża. Zatem koszty utrzymania skarżącej nie obciążają w całości środków pieniężnych pozostających do jej dyspozycji. Mając jednak na względzie wysokość kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania stanowi wpis od skargi wynoszący 500 zł, i obecne, wykazane możliwości finansowe strony, stwierdzić należy podstawy dla przyznania E. S. prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych - wpisu od skargi, w części przekraczającej kwotę 100 zł. Strona skarżąca jest bowiem w stanie zgromadzić środki i uiścić tytułem należnej opłaty sądowej od skargi kwotę 100 zł, bez uszczerbku koniecznego utrzymania, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Reasumując, podkreślenia wymaga, iż strona, która posiada źródła dochodu, tak jak w niniejszej sprawie, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności jej prawa do sądu. Ograniczeniem tego prawa na aktualnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego nie jest również odmowa ustanowienia adwokata z urzędu, ponieważ dla żadnej z czynności strony w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji nie został wprowadzony tzw. przymus adwokacki. Wskazać bowiem należy, iż prawo pomocy ma w swojej istocie stanowić zabezpieczenie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), poprzez umożliwienie realizacji swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Jednocześnie konieczność ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie, choćby w minimalnej kwocie, sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw, stąd strony powinny w miarę możliwości uczestniczyć w kosztach postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 372/04, niepublik.). Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono jak w sentencji.