I SA/Wr 1185/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Maria Tkacz-Rutkowska po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2018 r. sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 26 lutego 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J.M. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we W. z dnia 2 października 2017 r. nr [...] w przedmiocie opłaty paliowej za maj 2012 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżący, zastępowany przez radcę prawnego, wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych wskazując, że nie ma majątku ani oszczędności, posiada jedynie zobowiązania wobec urzędów skarbowych i celnych oraz wobec banku i rodziny. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwójką dzieci (ur. w 2008 i 2015 r.). Nie posiada nieruchomości ani zasobów pieniężnych. Żona także nie posiada majątku. Prowadzi firmę i spłaca kredyt w wysokości 1.000.000 zł i ma z wnioskodawcą ustanowioną rozdzielność majątkową. Rachunki bankowe skarżącego zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym. W rubryce dotyczącej dochodów wnioskodawca dokonał adnotacji "nie dotyczy". Jako zobowiązania i stałe wydatki wymienione zostały kredyt bankowy i pożyczki u rodziny. Z akt sprawy wynika nadto, że wnioskodawca zaciągnął u rodziny pożyczkę w kwocie 5.000 zł na opłaty sądowe. Z dokumentów przedłożonych na wezwanie skierowane w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., dalej: p.p.s.a.) wynika, że wnioskodawca za 2016 r. odnotował przychody z działalności gospodarczej i innych źródeł w wysokości 20.333.017,22 zł i dochód w kwocie 373.910,25 zł, a w 2015 r. przychody wyniosły 22.708.086,94 zł i dochód 203.374,81 zł. Zysk z działalności w 2016 r. wyniósł 243.341,59 zł. We wrześniu, październiku i listopadzie 2017 r. wnioskodawca dokonał dostaw towarów i usług na kwoty odpowiednio 15.530 zł, 9.635 zł i 10.304 zł oraz poczynił zakupy związane z działalnością opodatkowaną o wartości 14.312 zł, 9.128 zł i 13.851 zł. Jego żona, również prowadząca działalność gospodarczą, w tych samych miesiącach zadeklarowała zerowe dostawy towarów i usług oraz zakupy na kwoty: 0 zł, 360 zł i 0 zł. Przedłożono również zeznanie podatkowe wnioskodawcy za 2014 r. z przychodem na kwotę ponad 20.000.000 zł, bilanse oraz rachunki zysków i strat jego firmy za lata 2014-2016, a także wydruki historii dwóch rachunków bankowych należących do wnioskodawcy i prywatnego rachunku bankowego należącego do jego żony. Nie przedłożono zestawienia miesięcznie ponoszonych wydatków przez skarżącego i jego rodzinę, wydruków z księgi podatkowej z wykazanym przychodem i dochodem/stratą z ostatnich miesięcy z działalności prowadzonej przez żonę skarżącego, historii rachunku bankowego wykorzystywanego w działalności gospodarczej żony skarżącego. Odpowiadając na wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a., pełnomocnik skarżącego zwrócił uwagę, że pomiędzy małżonkami ustanowiona jest rozdzielność majątkowa i każde z małżonków prowadzi swoje finanse niezależnie. Skarżący nie ma wglądu do sytuacji finansowej i dokumentów swojej żony. Jedynie na potrzeby niniejszego postępowania skarżący przedstawił deklaracje VAT-7 firmy żony. Pełnomocnik wskazał, że rachunki bankowe wnioskodawcy, których historie zostały przedłożone, zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym, natomiast odnotowane wpłaty dokonywane były na poczet spłaty kredytu w wysokości 1.000.000 zł. Z kolei, historia rachunku należącego do żony skarżącego również nie obrazuje faktycznej sytuacji finansowej, która pozwoliłaby na pomoc mężowi w opłaceniu kosztów sądowych w sprawach w tutejszym Sądzie. Z historii rachunku bankowego żony podatnika dodatkowo wynika, że pomaga mu ona już w spłacie należności na rzecz Sądu Rejonowego w W. (sekcja d/s wykonywania orzeczeń), jednak obroty na rachunku nie są na tyle wysokie, aby bez uszczerbku dla siebie i rodziny oraz dokonywania opłat mieszkalnych, pozwoliły na opłacenie przedmiotowych kosztów. Odnośnie wezwania do przedstawienia zestawienia miesięcznie ponoszonych wydatków, pełnomocnik wyjaśnił, że wnioskodawca nie ponosi żadnych wydatków na utrzymanie rodziny - korzysta w tym wypadku z dobrodziejstwa żony ponoszącej te koszty, przy czym nie wie w jakiej wysokości. Zajmuje się dziećmi, ale nie wie, jakie koszty są z nimi związane. Pełnomocnik zastępujący skarżącego działa w ramach obsługi prawnej [...]J.M., która to obsługa zakończyła się w 2017 r. z uwagi na sytuację finansową wnioskodawcy, jednakże sprawy wówczas rozpoczęte - na etapie decyzji I instancji - pełnomocnik nadal prowadzi aż do prawomocnie zakończonego postępowania. Postanowieniem z dnia 26 lutego 2018 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia referendarz zauważył, że dla rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy konieczne jest wykazanie przez wnioskodawcę braku posiadania środków na pokrycie kosztów sądowych. Odbywa się to przez przedstawienie jak najpełniejszego obrazu sytuacji finansowo-majątkowej wnioskodawcy, obejmującego m.in. zestawienie koniecznych miesięcznych wydatków wnioskodawcy i jego rodziny. Zestawienie takie pozwala bowiem ocenić możliwości poczynienia rezerw na pokrycie kosztów udziału w sprawie, jeżeli nie w całości, to przynajmniej w części. W ocenie referendarza, nie można dać wiary oświadczeniu skarżącego, że nie są mu znane koszty utrzymania domu i rodziny, skoro - jak wynika z zeznań podatkowych za poprzednie lata - był głównym żywicielem rodziny. Nie jest też wiarygodne, aby takich informacji nie mogła udzielić żona skarżącego, skoro małżonkowie wspólnie mieszkają i wychowują dwójkę dzieci. Zdaniem referendarza, skarżący nie zobrazował swojej rzeczywistej sytuacji finansowo-majątkowej, gdyż nie odpowiedział w pełni na wezwanie skierowane w trybie art. 255 p.p.s.a. Skarżący nie przedstawił bowiem: zestawienia miesięcznych wydatków, dokumentu wykazującego źródło i wysokość jego dochodów oraz dokumentacji z działalności prowadzonej przez żonę wnioskodawcy. W kwestii nieprzedłożenia żądanej dokumentacji dotyczącej żony skarżącego, referendarz zauważył, że poszerzenie ustaleń faktycznych o rzeczone dokumenty w celu ustalenia sytuacji majątkowej samego skarżącego, jest konieczne. Zwłaszcza w sytuacji, gdy żona skarżącego - jak oświadczono we wniosku - prowadzi działalność gospodarczą w branży paliwowej i jest w stanie spłacać kredyt w wysokości 1.000.000 zł. Zdaniem referendarza, nie jest zrozumiałe wyjaśnienie, że wnioskodawca nie ma wglądu do dokumentów żony z uwagi na rozdzielność majątkową między małżonkami, skoro mimo tego, przedłożył kopie deklaracji VAT-7 złożonych przez małżonkę (z zerowymi wartościami) i następnie wydruk historii należącego do niej rachunku prywatnego (z którego wynika, że żona posiada również rachunek firmowy). W kwestii natomiast wpływu okoliczności rozdzielności majątkowej na ogólną ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, referendarz wskazał, że rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego, co wynika z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Odnosząc się z kolei do dokumentów, które zostały przez skarżącego udostępnione, to te wskazują w ocenie referendarza, że wnioskodawca był w stanie poczynić oszczędności czy też zgromadzić w inny sposób środki pieniężne na pokrycie kosztów sądowych w sprawie niniejszej i pozostałych. Co roku w latach 2014-2016 wnioskodawca osiągał przychody w wysokościach ponad 20.000.000 zł, odnotowując przy tym wynik dodatni na poziomie nawet ponad 200.000 zł. Referendarz stwierdził, że przy tak znacznych przychodach, które mają najistotniejsze znaczenie dla oceny sytuacji finansowej przedsiębiorcy, nie można dać wiary, aby nie zabezpieczył on stosownych oszczędności. Zdaniem referendarza, także historie rachunków bankowych, na których widnieją przepływy znacznych kwot (kilkanaście, kilkadziesiąt tysięcy) pomiędzy prywatnym rachunkiem wnioskodawcy, jego rachunkiem firmowym oraz rachunkiem należącym do A. sp. z o.o., wskazują na możliwości zabezpieczenia środków na pokrycie kosztów sądowych. Ponadto, referendarz ustalił, na podstawie ogólnodostępnych danych zawartych w Krajowym Rejestrze Sądowym, że A. sp. z .o.o. zajmuje się głównie sprzedażą paliw i produktów pochodnych, a jej jedynym wspólnikiem jest żona wnioskodawcy, zaś prezesem zarządu jest sam wnioskodawca, zatem wnioskodawca wraz z żoną prowadzą firmy nie tylko w formie jednoosobowej działalności gospodarczej (w branży paliwowej), ale dodatkowo w formie spółki z o.o. Referendarz zauważył jednocześnie, że nawet jeśli działalność jest prowadzona w formie spółki z o.o., to w rzeczywistości sytuacja finansowa tej spółki wpływa na możliwości płatnicze osób fizycznych, do których ona należy. Natomiast w kwestii zajęcia egzekucyjnego, referendarz stwierdził, że okoliczność ta nie ma wpływu na ocenę możliwości wnioskodawcy w pokryciu kosztów swego udziału w niniejszej sprawie, bowiem w historii rachunków brak jest operacji bankowych wskazujących na przejęcia jakichkolwiek kwot przez organ egzekucyjny. Wręcz przeciwnie, wynika z nich, że do 10 stycznia 2018 r. (tylko do tej daty prowadzone były operacje bankowe) konto firmowe było aktywne, prowadzone były na nim liczne operacje, a po dokonaniu wpłat celem pokrycia kredytu (wynoszącego 1.000.000 zł), zostało sprowadzone do salda zerowego. Na koncie prywatnym, również do wskazanej wyżej daty były dokonywane przelewy, wpłaty gotówkowe kwot nawet powyżej 100.000 zł, następnie saldo rachunku sprowadziło się do kwoty niewiele ponad 1.000 zł. W sprzeciwie (wniesionym w terminie) skarżący podniósł, że uwaga referendarza skoncentrowała się na okolicznościach o znaczeniu historycznym oraz na tych, związanych z działalnością gospodarczą prowadzoną przez jego żonę. W ocenie skarżącego, takie stanowisko nie jest trafne, bowiem skarżący nie posiada już oszczędności na opłacenie kosztów postępowania, albowiem zostały one pochłonięte w toku dotychczasowych spraw, co doprowadziło go do utraty płynności finansowej. Wyjaśnił, że zawarta z pełnomocnikiem umowa o stałą obsługę prawną została rozwiązana w 2017 r. z uwagi na sytuację finansową skarżącego, niemniej pełnomocnik ten zobowiązał się reprezentować skarżącego do czasu wydania wyroku w niniejszej sprawie. Wskazał ponadto, że ze względu na fakt ustanowienia rozdzielności majątkowej, skarżący nie ma wglądu w sprawy żony i nie może już liczyć na jej pomoc finansową, poza elementarnymi kwestiami bytowymi. Skarżący stwierdził również, że nie jest w stanie wskazać miesięcznych kosztów utrzymania siebie i dzieci, ponieważ ich nie ponosi i nie ma wiedzy co do ich wysokości. W tym kontekście zwrócił uwagę, że minimalne warunki bytowe zapewniane mu są przez bliskich, w tym żonę. Wobec powyższego, skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie mu wnioskowanego prawa pomocy. Z urzędu wskazać należy, że wnioskodawca jest stroną w tutejszym Sądzie w dwudziestu pięciu sprawach, w których wpisy od skarg zostały wyznaczone na łączną kwotę 19.263 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie zaś do treści art. 260 § 2 p.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Działając w ramach tych uprawnień, Sąd nie stwierdził podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie przez niego wnioskowanym. Podstawę oceny złożonego przez stronę wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych stanowiły przepisy art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z powołanymi regulacjami, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, przyznaje się osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Konstrukcja powołanego przepisu prawa nie pozostawia wątpliwości, że to na wnioskodawcy jako zainteresowanym ciąży obowiązek udokumentowania swojej sytuacji finansowej w stopniu, który przekonałby Sąd (referendarza sądowego) o zasadności dochodzonego prawa. Tak rozumiana sumienność, a zarazem obowiązek ubiegającego się o prawo pomocy odnosi się nie tylko do powinności wyczerpującego udokumentowania okoliczności podnoszonych w samym wniosku, ale w równym stopniu – także do staranności wnioskodawcy w przedstawieniu dodatkowych informacji i oświadczeń o jakie może wystąpić m.in. referendarz sądowy. Podstawą prawną do takiego wystąpienia jest regulacja art. 255 p.p.s.a. z której wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zadośćuczynienie temu wezwaniu należy traktować jako uzupełnienie wniosku w zakresie niezbędnym dla oceniającego jego zasadność. Niedopełnienie zaś w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 marca 2012 r. sygn. I OZ 189/12 i z 9 grudnia 2011 r. sygn. I OZ 987/11 - dostępne w bazie orzeczeń sądów administracyjnych na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl; dalej: CBOSA). W rozpoznawanej sprawie, referendarz sądowy zasadnie uznał, że dane zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wymagały dopełnienia przez przedstawienie dodatkowych dokumentów i oświadczeń na wezwanie skierowane w trybie art. 255 p.p.s.a. Jak wynika z akt sprawy, wnioskodawca nie dołożył staranności w należytym wykonaniu tego wezwania. Skarżący nie przedstawił bowiem zestawienia miesięcznych, koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, aktualnej dokumentacji potwierdzającej źródła i wysokość swoich przychodów/dochodów oraz dokumentacji dotyczącej działalności prowadzonej przez żonę skarżącego, w tym historii rachunku bankowego wykorzystywanego przez nią w działalności gospodarczej. W kwestii miesięcznych, koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, podkreślenia wymaga, że wiedza o nich jest niezbędna dla oceny, czy wnioskodawca po ich poniesieniu dysponuje nadwyżką na pokrycie kosztów udziału w sprawie. Konieczność przedstawienia rzeczonego zestawienia wynika z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., który odwołuje się do niezbędnego utrzymania. Jak prawidłowo wskazał referendarz przez "niezbędne utrzymanie" należy rozumieć wydatki na podstawowe potrzeby socjalne, które co miesiąc muszą być pokryte w przeciętnym gospodarstwie domowym. Tymczasem, mimo jednoznacznego określenia w wezwaniu skierowanym w trybie art 255 p.p.s.a. o kosztach ponoszonych przez skarżącego i rodzinę, skarżący stwierdził w sprzeciwie, że nie jest w stanie takiego zestawienia przedłożyć, bowiem kosztów tych nie ponosi i skoncentrował się wyłącznie na kosztach swojego utrzymania, wskazując, że są one zapewniane przez bliskich (nieokreślonych), w tym małżonkę. W ocenie Sądu, w sytuacji gdy skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dziećmi, mógł pozyskać wiedzę o tychże kosztach od żony. Skarżący jednak tego nie uczynił. Skarżący uchylił się także od przedłożenia aktualnej dokumentacji potwierdzającej źródła i wysokość jego przychodów/dochodów (tu: z prowadzonej działalności gospodarczej). Znana jest natomiast sytuacja finansowa samego skarżącego za lata 2014-2016. W wymienionych latach wnioskodawca osiągał przychody w wysokościach ponad 20.000.000 zł, odnotowując przy tym wynik dodatni na poziomie nawet ponad 200.000 zł. Niewątpliwie, jak słusznie zauważył referendarz, tak znaczne przychody pozwalały wygenerować oszczędności w stopniu pozwalającym pokryć udział skarżącego w dwudziestu pięciu sprawach jakie zostały zarejestrowane w tutejszym Sądzie ze skarg J.M. Kwestionując jednak tak zaprezentowane stanowisko referendarza, skarżący podniósł w sprzeciwie, że z uwagi na dotychczasowe sprawy (podatkowe i sądowe), w których walczy o swój interes, nie posiada już oszczędności, gdyż zostały one pochłonięte w toku tych spraw i aktualnie utracił płynność finansową. W ocenie Sądu, wskazane twierdzenia skarżącego trudno zweryfikować. Biorąc bowiem pod uwagę, że skarżący nie udokumentował danych co do źródła i wysokości przychodów/dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej, nie można stwierdzić, czy skarżący faktycznie utracił płynność finansową i w związku z tym nie jest w stanie partycypować w kosztach postępowania z bieżących środków finansowych pozyskanych z prowadzonej działalności gospodarczej. Zatem przywołane stanowisko referendarza, zajęte w świetle przedstawionych przychodów skarżącego w wymienionych latach, uznać należy za prawidłowe. Co się zaś tyczy nieudostępnienia przez skarżącego danych dotyczących działalności gospodarczej jego żony, z powodu istniejącej między nimi rozdzielności majątkowej, wyjaśnienia wymaga - jak słusznie wywiódł referendarz - że małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, także finansowej. Obowiązek ten wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) i sądowego orzeczenia separacji (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 614 § 3 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). To zaś oznacza, że bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienia NSA z 17 stycznia 2017 r. sygn. akt II FZ 989/16 i z 15 lipca 2015 r. sygn. akt II FZ 568/15 - CBOSA). Jak wynika z akt sprawy, skarżący prowadzący z małżonką wspólne gospodarstwo domowe, przedłożył złożone przez nią deklaracje VAT-7 oraz historię z jej prywatnego rachunku bankowego. W świetle już tych danych stwierdzić należy, że utrzymywanie przez skarżącego (także w sprzeciwie), że nie ma wglądu w sprawy żony, świadczy o braku jego woli w ujawnieniu rzeczywistej sytuacji finansowej małżonki, która to sytuacja, co już akcentowano, konieczna jest dla oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dalej wskazania wymaga, co ustalił referendarz sądowy (na podstawie ogólnodostępnych danych z Krajowego Rejestru Sądowego), że skarżący jest prezesem zarządu spółki z o.o. A., a jej wspólnikiem jest żona skarżącego. W ocenie Sądu, brak ujawnienia tych okoliczności oraz nieprzedłożenie historii rachunku bankowego należącego do wymienionej spółki, również świadczy o niespełnieniu przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia rzetelnego i wyczerpującego obrazu swojej sytuacji majątkowej. Zwłaszcza, że - jak wynika z przedłożonych historii rachunków bankowych należących do skarżącego, między skarżącym a ww. spółką doszło do wielotysięcznych transakcji. Zatem fakt nieujawnienia także i tych okoliczności, rzutuje na ocenę faktycznych, obiektywnie postrzeganych możliwości płatniczych skarżącego. Reasumując stwierdzić więc należało, że skarżący nie przedstawił w sposób wiarygodny swojej sytuacji finansowo-majątkowej. Nie potwierdził tym samym, że utracił płynność finansową, która uniemożliwia mu poniesienie należnych w sprawie kosztów sądowych. Wobec powyższego - wbrew twierdzeniom zawartym w sprzeciwie o spełnieniu przesłanki przyznania prawa pomocy - brak było podstaw do przyznania wnioskowanego prawa pomocy. W tym stanie rzeczy, Sąd podzielając stanowisko i argumentację referendarza sądowego, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie, o czym orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a.