I SA/Wr 1186/08

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowej z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł M. S. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu tego żądania skarżący wywiódł, że na skutek eksmisji z zajmowanego lokalu w roku 2006 stał się osobą bezdomną i bezrobotną, zmuszoną do tułania się po rodzinie i znajomych, natomiast tylko dzięki posiadanym oszczędnościom nie został żebrakiem. Wskazał dalej, że na skutek krachu giełdowego stracił 70 % oszczędności, które ulokował na Giełdzie Papierów Wartościowych, aby jak najszybciej uzyskać środki na zakup mieszkania. Argumentował, że dobrowolnie przekazuje miesięcznie kwoty od 300 do 500 zł na utrzymanie 16-letniego dziecka, mieszkającego wraz z żoną skarżącego w Legnicy, z którą pozostaje on w "nieformalnej separacji" od roku 1996. M. S. podał także, iż jest właścicielem akcji o wartości 6.349,05 zł, jednostek funduszu inwestycyjnego "ARKA BZ WBK AKCJI FIO" o wartości 34.197,22 zł oraz samochodu marki FIAT PALIO (rok produkcji 1999 r.), który aktualnie "czasami" zastępuje mu dom. W dniu 22 grudnia 2008 r. M. S. doręczono wezwanie do przedłożenia w terminie siedmiu dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy, szczegółowego - określonego kwotowo - zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków skarżącego ze wskazaniem źródeł ich finansowania, szczegółowych wyciągów z posiadanych rachunków i lokat bankowych, w tym dewizowych, za ostatnie trzy miesiące, informacji o korzystaniu z Pomocy Społecznej i innych form wsparcia państwowego, a także innych dokumentów oraz informacji, których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku skarżącego. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawca przesłał pismo z dnia 29 grudnia 2008 r., w którym oświadczył, że opłaca miesięcznie czynsz za lokal przyznany na czas określony przez gminę w kwocie 15,28 zł, podejmowane prace dorywcze są dla niego źródłem dochodu w kwocie 200 – 600 zł, przeznaczanej na utrzymanie dziecka, oraz że korzysta z pomocy rodziny i znajomych. Jednocześnie podał, że nie może sprzedać posiadanych akcji oraz jednostek funduszu inwestycyjnego, ponieważ taka transakcja naraziłaby go na straty wynikające ze spadku wartości zbywanego majątku, konieczności ponoszenia kosztów manipulacyjnych oraz zapłaty podatku przy ponownym ich zakupie. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych oraz ponoszenia kosztów zastępstwa procesowego stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Dodatkowo z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu radcy prawnego (adwokata, doradcy podatkowego, rzecznika patentowego) jest z kolei nieodpłatne korzystanie strony z profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Sąd ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów postępowania oparta będzie na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być relatywnie odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów oraz opłacenia radcy prawnego ustanowionego z urzędu, zostałby przeniesiony. Instytucja zwolnienia od kosztów postępowania sądowego jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni zatem poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1980 r. sygn. akt I CZ 99/80). Treść akt niniejszej sprawy obligowała do stwierdzenia, iż nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Jak wynika z akt sprawy Marek Siwicki, mimo trudnej, bieżącej sytuacji finansowej, nie korzysta ze zgromadzonych składników majątku (akcji, jednostek funduszu inwestycyjnego) w celu ponoszenia swoich aktualnych wydatków, w tym związanych ze wszczęciem postępowania sądowego. Za niedopuszczalną, w świetle powyższych faktów, trzeba uznać próbę przenoszenia na budżet Państwa, tj. na ogół podatników, finansowych skutków samodzielnej decyzji M. S. w zakresie dysponowania jego majątkiem, który nadal – mimo znacznego spadku jego wartości - stanowi obiektywne źródło uzyskania środków na opłacanie kosztów sądowych oraz profesjonalnego zastępstwa procesowego w sprawie wszczętej ze skargi wnioskodawcy. Nie bez znaczenia dla negatywnej oceny zasadności wniosku M. S. jest zestawienie przyznanej przez skarżącego aktualnej wartości jego akcji oraz jednostek funduszu inwestycyjnego z poziomem życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy – zostałby przeniesiony ciężar zwolnienia. Na marginesie należy wskazać, że odmowa przyznania stronie pomocy profesjonalnego pełnomocnika nie ogranicza jej prawa do Sądu, albowiem Sąd, stosownie do dyspozycji art. 6 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w razie potrzeby udzieli stronie niezbędnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczy stronę o skutkach prawnych tych czynności oraz ich zaniedbań. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono jak w sentencji.