I SA/Wr 1312/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności byłego członka zarządu za zaległości podatkowe spółki z tytułu nienależnego zwrotu podatku od towarów i usług za luty 2004r. wraz z odsetkami za zwłokę oraz koszty postępowania egzekucyjnego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie skarżący K. S., reprezentowany w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu przez adwokata, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu wskazał, że w związku z zaskarżeniem siedmiu decyzji organów podatkowych, na podstawie których został obciążony odpowiedzialnością za zaległości podatkowe spółki w łącznej kwocie 82.000 zł, jest obowiązany do zapłaty wpisu sądowego od skargi w łącznej kwocie 2.300 zł. Oświadczył, że nie jest w stanie uiścić tej kwoty, ponieważ obecnie prowadzona przez niego działalność przynosi straty, a zmuszony jest spłacać kredyt mieszkaniowy oraz obrotowy. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podał, że gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, bezrobotnym synem i nieletnią córką oraz, że jest właścicielem domu w zabudowie szeregowej o powierzchni 140 m², samochodu osobowego marki [...] (rocznik 2003) o wartości ok. 20.000 zł, samochodu ciężarowego [...] (rocznik 2006) o wartości ok. 120.000 zł oraz samochodu ciężarowego marki [...] (rocznik 2001) o wartości ok. 30.000 zł. Poinformował także, iż z uwagi na ujemny wynik finansowy prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej, jedynym źródłem utrzymania jego rodziny jest wynagrodzenie z umowy o pracę jego żony w kwocie 4.100 zł. W odpowiedzi na wezwanie skarżący przesłał do akt sprawy dokumenty dotyczące jego sytuacji materialnej i rodzinnej. Wynika z nich, że w roku 2009 K. S. z prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej uzyskał dochód w kwocie 11.625,78 zł (przy przychodzie w kwocie 478.752,72 zł i oraz kosztach jego uzyskania w kwocie 467.126,94 zł), a nadto przychód w kwocie 12.118,94 zł z innych źródeł, natomiast jego żona dochód w łącznej kwocie 56.779,32 zł. Z przedłożonych deklaracji dla podatku towarów i usług (VAT-7) za sierpień, wrzesień i październik 2010 r. wynika, że w tym okresie skarżący dokonał dostawy towarów oraz świadczyła usługi o wartości odpowiednio 21.966 zł, 31.684 zł oraz 30.462 zł. W piśmie przewodnim z dnia 15 grudnia 2010 r. pełnomocnik K. S. wskazał, że miesięczne wydatki gospodarstwa domowego jego mandanta w kwocie min. 5.869 zł, na które składa się również ratalna spłata kredytu, ponoszone są ze stałych dochodów własnych wnioskodawcy, jego żony oraz z zaciągniętych kredytów, koszty związane z usługami profesjonalnego pełnomocnika pokrył skarżący z własnych środków na długo przed wniesieniem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, płatność ta nastąpiła w ratach i zbliżona była do stawek minimalnych określonych przepisami prawa, natomiast korzysta z rozłożenia na miesięczne raty w kwocie 1.500 zł spłaty zaległości podatkowej. Ze złożonych do akt sprawy (wraz ze skargą oraz na wezwanie) historii rachunków bankowych skarżącego wynika, że spłaca on zadłużenie z karty kredytowej w kwocie około 5.300 zł miesięcznie i uiszcza łącznie kwotę 216,97 zł tytułem opłaty abonamentowej za korzystanie z telewizji cyfrowej. Z urzędu wskazać należy, że w siedmiu sprawach zawisłych przed Sądem ze skargi K. S. (sygn. akt od I SA/Wr 1307/10 do I SA/Wr 1313/10) wyznaczony został wpis sądowy od skargi w łącznej kwocie 3.500 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych w części oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia lub sposobu uzyskiwania takich środków. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Winno się dalej stwierdzić, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi strony, do których zalicza się ciążące na niej zobowiązania cywilno-i publicznoprawne. Zwolnienie z kosztów sądowych naruszałoby natomiast zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Nie sposób bowiem przyjąć, że strona, która posiada stałe źródło dochodu, nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. K. S. w roku 2009 uzyskał wraz z żoną znaczący dochód, w tym z prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej o dużych rozmiarach, wynikających z kwot przychodów z tego źródła i kosztów ich uzyskania. W sprawie nie może mieć decydującego znaczenia oświadczony przez wnioskodawcę ujemny wynik jego działalności gospodarczej w ostatnim okresie bilansowym, gdyż uczestniczenie w obrocie gospodarczym nie zakłada uzyskiwania dodatniego wyniku finansowego w każdym roku czy okresie bilansowym. Istotne jest także dalsze prowadzenie przez stronę skarżącą działalności gospodarczej na dużą skalę, wynikającej ze złożonych deklaracji VAT, bez zabezpieczenia środków na ewentualne koszty sądowe związane z ochroną własnego interesu prawnego przedsiębiorcy o charakterze cywilnoprawnym oraz publicznoprawnym, które znajdują przełożenie na konkretne kwoty pieniężne, proporcjonalne do rozmiarów prowadzonej działalności. Brak takiego zabezpieczenia wynikający z autonomicznej decyzji skarżącego w zakresie planowania wydatków nie może prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów ochrony jego indywidualnego interesu prawnego. Jednocześnie winno się zaznaczyć, że niedopuszczalne jest przenoszenie na budżet państwa, a w konsekwencji na wszystkich jego obywateli, ciężaru negatywnych skutków (niemożności opłacania kosztów sądowych w sprawach dotyczących prywatnego interesu prawnego skarżącego) samodzielnie podjętej decyzji o dalszym prowadzeniu działalności gospodarczej, przynoszącej straty. Dodatkowo zaznaczyć trzeba, że wśród wydatków na miesięcznie utrzymanie swojego gospodarstwa domowego zaliczył skarżący kwotę 216,97 zł tytułem opłaty abonamentowej za korzystanie z telewizji cyfrowej. Referendarz sądowy, bazując na zasadach doświadczenia życiowego i logicznego myślenia, nie uznał tego wydatku w całości za konieczne w utrzymaniu tego gospodarstwa. Wniosek ten jest tym bardziej uzasadniony, że rezultatem ponoszenia tych wydatków, tj. brakiem środków pieniężnych, skarżący obciążyć chce budżet państwa, a w rezultacie pozostałych podatników. W tym kontekście aktualne pozostaje stwierdzenie, iż ocena realizacji przesłanek zwolnienia z kosztów sądowych również w części wymaga uwzględnienia poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy – przeniesiony ciężar zwolnienia. Dlatego wskazać należy, że bez względu na sposób wydatkowania (opłacanie usługi telewizji cyfrowej) przez wnioskodawcę posiadanych zasobów pieniężnych, w sytuacji majątkowej wynikającej z jego oświadczeń oraz dokumentów złożonych do akt sprawy, nie sposób uznać – nawet biorąc pod uwagę sumę opłat sądowych wyznaczonych w sprawach zawisłych przed tutejszym Sądem - że poniesienie przez K. S. opłat sądowych spowoduje uszczerbek w koniecznym utrzymaniu jego czteroosobowego gospodarstwa domowego. Dalej wskazać należy, że to strona skarżąca samodzielnie podjęła decyzję o sfinansowaniu udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika w pierwszej kolejności, tj. przed zabezpieczeniem środków na opłacenie wpisów sądowych od wnoszonych skarg. Istotny w tym zakresie jest fakt, że dla wszczęcia postępowania przed sądem administracyjnym pierwszej instancji nie jest konieczny, w przeciwieństwie do uiszczenia wpisu sądowego, udział profesjonalnego pełnomocnika. Zdaniem referendarza sądowego nie można przenosić na budżet państwa i ogół podatników ewentualnych konsekwencji wyboru dokonanego w przez stronę skarżącą w wyżej wskazanym zakresie, tj. braku środków pieniężnych na opłacenie m. in. wpisu sądowego od skargi. Konkludując podkreślenia wymaga, iż strona, która posiada źródło stałych dochodów oraz zasoby majątkowe (samochody) o znacznej wartości, tak jak w niniejszej sprawie, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów postępowania sądowego jest ograniczeniem dostępności jej prawa do sądu. Wskazać należy, iż prawo pomocy ma w swojej istocie stanowić zabezpieczenie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Ma umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Jednocześnie konieczność ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw, stąd strony powinny w miarę możliwości uczestniczyć w kosztach postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 372/04, niepublik.). W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania strona skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił jak w sentencji.