I SA/Wr 1335/08

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w L. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowej w podatku od spadków i darowizn postanawia: 1. przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnić ją od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w części przekraczającej kwotę 100 zł (sto złotych), 2. w pozostałym zakresie odmówić przyznania prawa pomocy. W skardze na wyżej oznaczoną decyzję M. S. zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym na wezwanie formularzu wniosku skarżący podał, że żąda również ustanowienia adwokata. Argumentował, że jest studentem dziennych studiów na Politechnice W. i jedynym źródłem utrzymania gospodarstwa domowego prowadzonego wraz z matką i ojcem jest ich dochód brutto uzyskiwany odpowiednio z pracy w kwocie 2.350 zł oraz z emerytury w kwocie 1.767 zł, który w znacznej części przeznaczany jest leczenie. Dalej podał skarżący, że jest właścicielem działki o powierzchni 611 m- oraz domu o powierzchni 81 m-, który wymaga generalnego remontu i w konsekwencji nie przynosi pożytków. W aktach sprawy, w tym w aktach administracyjnych, znajdują się fotokopie dokumentów oraz dokumenty urzędowe, które potwierdzają podnoszone przez wnioskodawcę okoliczności. W dniu 6 marca 2009 r. doręczono wnioskodawcy wezwanie do przedłożenia w terminie siedmiu dni od dnia otrzymania przesyłki, pod rygorem rozpoznania wniosku w oparciu o dane zawarte w urzędowym formularzu wniosku, zaświadczenia z Urzędu Skarbowego o wysokości deklarowanych przez skarżącego przychodów za ostatnie trzy miesiące, szczegółowych wyciągów z posiadanych rachunków i lokat bankowych, w tym dewizowych za ostatnie trzy miesiące, informacji o korzystaniu z Pomocy Społecznej i innych form wsparcia państwowego oraz innych dokumentów i informacji, których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku strony skarżącej. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący oświadczył, że nie deklarował żadnych dochodów do Urzędu Skarbowego, nie korzysta z Pomocy Społecznej i nie otrzymuje stypendium. Przesłał również wydruki historii swoich dwóch rachunków bankowych za okres od dnia 12 grudnia 2008 r. do 12 marca 2009 r., z których wynika, że otrzymywał w tym czasie wsparcie finansowe od rodziców w formie pojedynczych wpłat kwot od 105 do 220 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych oraz czynności profesjonalnego zastępcy procesowego stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie uiszczenia kosztów postępowania sądowego winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oraz ustanowienia dla niego adwokata oparte będzie na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że ponoszenie ich przez stronę postępowania sądowoadministracyjnego jest zasadą natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu adwokata (radcy prawnego, doradcy podatkowego, rzecznika patentowego) jest natomiast nieodpłatne korzystanie strony z profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Sąd ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia - w sytuacji, gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy się kierować rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, uznać należy, że strona skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie zgromadzić środków celem poniesienia opłat sądowych oraz opłacenia profesjonalnego zastępcy procesowego. Za odmową przyznania w sprawie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym przemawia fakt, że rodzina, która wspiera finansowo skarżącego, posiada źródło stałych przychodów (emerytura, wynagrodzenie za pracę), uzyskując miesięczne zadeklarowane dochody w kwocie 4.117 zł (brutto). Dodatkowo wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości, która mimo wskazanego stanu technicznego, stanowi obiektywną wartość majątkową. Fakt otrzymywanie przez stronę środków na utrzymanie oraz posiadanie przez nią majątku nie pozwala na przyjęcie, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co wedle powołanego przepisu prawa procesowego jest warunkiem przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Mając jednak na względzie wysokość kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania stanowi wpis od skargi wynoszący 500 zł, i obecne, wykazane możliwości finansowe strony (wysokość uzyskiwanych środków na utrzymanie) oraz jej sytuację życiową (studiowanie poza miejscem zamieszkania, brak stypendium), stwierdzić należy podstawy dla przyznania M. S. prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych - wpisu od skargi, w części przekraczającej kwotę 100 zł. Strona skarżąca jest bowiem w stanie zgromadzić środki i uiścić tytułem należnej opłaty sądowej od skargi kwotę 100 zł, bez uszczerbku dla jej koniecznego utrzymania, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Reasumując, podkreślenia wymaga, iż strona, która posiada stałe źródło utrzymania oraz majątek, tak jak w niniejszej sprawie, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych w całości jest ograniczeniem dostępności jej prawa do sądu. Ograniczeniem tego prawa na aktualnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego nie jest również odmowa ustanowienia adwokata z urzędu, ponieważ dla żadnej z czynności strony w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji nie został wprowadzony tzw. przymus adwokacki. Wskazać bowiem należy, iż prawo pomocy ma w swojej istocie stanowić zabezpieczenie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), poprzez umożliwienie realizacji swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Jednocześnie konieczność ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie, choćby w minimalnej kwocie, sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw, stąd strony powinny w miarę możliwości uczestniczyć w kosztach postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 372/04, niepublik.). Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono jak w s