I SA/Wr 1335/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu strony skarżącej od postanowienia referendarza sądowego z dnia 23 stycznia 2017 r., I SA/Wr 1335/16, o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] 2016 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za luty, marzec i kwiecień 2013 postanawia utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 23 stycznia 2017 r., I SA/Wr 1335/16. Skarżący działający przez radcę prawnego, po wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 2.000 zł, wniósł o zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Wskazał, że jest obecnie na bezpłatnym urlopie i aktywnie poszukuje nowej pracy. W podobnej sytuacji jest jego żona. W 2008 r. wnioskodawca zawarł umowę kredytową na zakup mieszkania we frankach szwajcarskich. Zobowiązanie kredytowe zostało podjęte z maksymalnym wykorzystaniem możliwości finansowych. Pogorszenie się sytuacji zawodowej zbiegło się ze wzrostem rat kredytowych w związku ze zmianą kursu waluty i w krótkim czasie wnioskodawca znalazł się w bardzo trudnej sytuacji finansowej. Obecnie zmuszony jest do korzystania z pomocy rodziny i nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Na urzędowym formularzu z dnia 4 stycznia 2016 r. skarżący podał, że jest bezrobotny, bez zasiłku, w trakcie poszukiwania pracy. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną oraz z dwójką jej dzieci z poprzedniego małżeństwa (ur. w [...] i [...] r.). Posiada mieszkanie o powierzchni 66 m2, na który zaciągnięty został kredyt, poza tym nie dysponuje żadnymi zasobami pieniężnymi ani przedmiotami o wartości powyżej 5.000 zł. Na formularzu stosowanym w postępowaniu cywilnym wnioskodawca nadto wskazał, że posiada wierzytelność w "A" Sp. z o.o. w wysokości 40.000 zł za wykupione wierzytelności. Przedmioty wartościowe zostały sprzedane w celu zaspokojenia roszczeń komorniczych oraz na bieżące potrzeby życiowe. Z żoną ma ustanowioną rozdzielność majątkową. Rodzina wnioskodawcy uzyskuje dochody w łącznej wysokości 1.700 zł netto z tytułu alimentów na dzieci oraz zasiłku wychowawczego i rodzinnego. Jako zobowiązania i stałe wydatki wymienione zostały: kredyt około 680 CHF, czynsz 728 zł i energia 200 zł. W wyniku wezwania do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych wnioskodawca oświadczył, że nie posiada oszczędności ani środków finansowych na rachunkach bankowych. W 2013 r. złożył dyspozycje zamknięcia wszystkich rachunków bankowych, jakie posiadał – jako osoba pokrzywdzona przez system bankowy w związku z zaciągniętym kredytem w CHF. Obecnie oboje z żoną są bezrobotni, poszukujący pracy. Stosunek pracy ustał z dniem 1 czerwca 2016 r. Miesięczne wydatki to ww. kredyt, czynsz i energia. Koszty utrzymania 4-osobowej rodziny są na poziomie około 1.500-2.000 (poza czynszem i mediami). Źródłem ich finansowania była aktualnie sprzedaż rzeczy ruchomych (komputer, zegarki, udziały spółek, wierzytelności) oraz środki, jakie żona otrzymuje z MOPS. Wnioskodawca nie posiada wartościowych rzeczy, w tym samochodu. Pełnomocnik został sfinansowany ze sprzedaży rzeczy ruchomych. Przedłożone zostało zeznanie podatkowe za 2015 r. wyłącznie wnioskodawcy z uwagi – jak wskazał – na małżeńską rozdzielność majątkową. Z zeznania tego wynika, że skarżący w 2015 r. uzyskał przychody ze stosunku pracy w wysokości 20.749,37 zł. Postanowieniem z dnia 23 stycznia 2017 r. referendarz sądowy odmówił stronie prawa pomocy. W ocenie referendarza sądowego, udostępnione przez stronę skarżącą dane nie dają podstaw do uwzględnienia przedmiotowego wniosku. Referendarz sądowy wskazał, że to na skarżącym spoczywa obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających żądania, przy czym powinność ta nie może polegać na podawaniu danych w sposób wybiórczy poprzez ograniczenie się do tych, które nakazywałyby przyznać rację wnioskodawcy. Ponadto podniósł, odwołując się do utrwalonej linii orzeczniczej sądów administracyjnych, że rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z wzajemnego wsparcia finansowego, a w niniejszej sprawie skarżący, powołując się na tę okoliczność, nie przedłożył żadnych dokumentów finansowych dotyczących jego żony, czy też oświadczenia, że posiada ona jakiekolwiek rachunki bankowe. Jako niewiarygodne ocenił wyjaśnienia co do źródeł finansowania bieżących wydatków rodziny, wynoszących miesięcznie około 5.600 zł, które miały być pokrywane z alimentów i zasiłków w wysokości 1.700 zł oraz sprzedaży rzeczy ruchomych. Wskazał, że stan ten utrzymuje się od 1 czerwca 2016 r., stąd też należałoby wnosić, że od ponad pół roku, co miesiąc, ze sprzedaży rzeczy, udziałów i wierzytelności wnioskodawca uzyskuje około 4.000 zł, a dodatkowo z tych samych źródeł pokrywane były roszczenia komornicze oraz wynagrodzenie dla profesjonalnego pełnomocnika. Referendarz sądowy ustalił ponadto, odwołując się do danych zamieszczonych w Krajowym Rejestrze Sądowym, że skarżący jest współudziałowcem i jedynym członkiem zarządu w "A" sp. z o.o., jak również współudziałowcem w "B" sp. z o.o. oraz członkiem rady nadzorczej w "C" S.A. Powyższe – zdaniem referendarza sądowego – wskazują, że skarżący nie przedstawił swojej sytuacji finansowej i majątkowej w sposób na tyle rzetelny, aby było możliwe odtworzenie jego rzeczywistych możliwości płatniczych, a w dalszej kolejności ocena jego zdolności w partycypowaniu w kosztach sądowych w sprawie. W sprzeciwie pełnomocnik skarżącego wskazał, że oświadczenie wnioskodawcy zostało sporządzone sumiennie i zgodnie ze stanem faktycznym, niemniej przyznał, że może ono miejscami sprawiać wrażenie nielogicznego. Podniósł również, że skarżący pozostaje w zwłoce z kilkoma ratami kredytu, jednak stara się minimalizować zadłużenie, dlatego też referendarz sądowy błędnie uznał, że bilans wydatków i dochodów wskazuje na to, że od czerwca 2016 r. wnioskodawca każdego miesiąca sprzedaje rzeczy, udziały i wierzytelności za 4.000 zł. Dodatkowo podkreślił, że dzieci żony skarżącego nie zostały przez niego przysposobione, a wobec tego ich dochody i obciążenia nie mogą mieć wpływu na jego stan majątkowy, i z tego też powodu nie zostali ujęciu w oświadczeniu. W opinii, wobec wątpliwości , co do sytuacji majątkowej strony należało wezwać stronę do wyjaśnienia niejasności celem przeprowadzenia niezależnej oceny sytuacji majątkowej i rodzinnej. Ostatecznie pełnomocnik wniósł o zmianę postanowienia referendarza sądowego przez zwolnienie wnioskodawcy od ponoszenia kosztów sądowych lub o wezwanie go do uzupełnienia lub wyjaśnienia oświadczenia o stanie majątku. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.) rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie zaś do treści art. 260 § 2 p.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, przyznaje się osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd, po ponownym zbadaniu akt sprawy, uznał, że zasadnie referendarz sądowy odmówił stronie prawa pomocy w żądanym zakresie. Po pierwsze, należy wyjaśnić, że zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od tej zasady jest określona w rozdziale 3 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy. Z powyższego wynika, że przyznanie prawa pomocy winno być przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego winna wykazać, że dochowała należytej staranności w próbach przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. Podnieść należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem (por. postanowienie NSA z 26 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 201/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: rozmiaru kosztów postępowania, jakie musi ponieść strona wnioskująca o prawo pomocy oraz jej aktualnych możliwości płatniczych. Wskazać również należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z treści uzasadnienia sprzeciwu można wnioskować, że skarżący stoi na stanowisku, że to co zostało przez niego udokumentowane jest wystarczające do przyznania prawa pomocy. Tak jednak nie jest. Sąd podziela stanowisko referendarza sądowego wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że skarżący, pomimo wezwania, uchylił się od obowiązku przedłożenia wszystkich żądanych dokumentów, a zwłaszcza tych, które odzwierciedlałyby jego aktualne możliwości płatnicze. A dane, które zostały udostępnione są wybiórcze i budzą wątpliwości co do tego, że skarżący nie jest w stanie opłacić kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania swojej rodziny. Trafnie przyjął referendarz, że jako niewiarygodne należy ocenić wyjaśnienia co do źródeł finansowania bieżących wydatków rodziny. Jak bowiem wynika z oświadczenia, wydatki te miesięcznie wynoszą łącznie około 5.600 zł (na kwotę tę składa się rata kredytu, czynsz, energia, koszty utrzymania 4-osobowej rodziny), pokrywane są z alimentów i zasiłków w wysokości 1.700 zł oraz ze sprzedaży rzeczy ruchomych. Stan ten się utrzymuje od 1 czerwca 2016 r. Stąd należałoby wnosić, że od ponad pół roku co miesiąc, ze sprzedaży rzeczy, udziałów i wierzytelności wnioskodawca uzyskuje około 4.000 zł. Dodatkowo z tych samych źródeł pokrywane były roszczenia komornicze oraz wynagrodzenie dla profesjonalnego pełnomocnika. Co do okoliczności związanej z kwestią małżeńskiej rozdzielności majątkowej na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, to słusznie wskazał referendarz, że w małżeństwie obowiązuje zasada wzajemnej pomocy małżonków, unormowana w art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm.), który stanowi, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy. W judykaturze ugruntowany został pogląd, zgodnie z którym małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy obejmującej swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienia NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 421/12, Lex 1247068, z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II FZ 5/13, Lex 1274294, z dnia 25 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 104/13, Lex 1299412 oraz z dnia 28 stycznia 2014 r. sygn. akt I FZ 11/14, Lex 1419368). W orzecznictwie prezentowane jest również stanowisko, zgodnie z którym na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego (także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych) i to nie tylko niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają, ale także nawet niezależnie od tego czy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (por. postanowienie NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13, Lex nr 1363511). Małżeńska rozdzielność majątkowa odnosi się do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. A zatem, błędne jest założenie, że rozdzielność ta zwalnia jednego małżonka z pomocy finansowej na rzecz drugiego w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. Pozostawanie przez skarżącego w ustroju rozdzielności majątkowej małżeńskiej nie mogło wpłynąć pozytywnie na rozstrzygnięcie wniosku, w szczególności przy biernej postawie strony w zakresie udostępnienia dokumentacji finansowej żony. Biorąc pod uwagę powyższe, zdaniem Sądu, skarżący przedstawiał tylko informacje i dokumenty mogące świadczyć o jego złej sytuacji materialnej, pomijając pozostałe, mimo że został o nie wezwany. Tak więc wnioskodawca w istocie nie przedstawił w sposób wyczerpujący stanu majątkowego swojego gospodarstwa domowego i jego dochodów . Skarżący nie zastosował się w sposób dostateczny do wezwania referendarza sądowego. W przedłożonej przez niego dokumentacji znajduje się wiele istotnych luk. Tymczasem uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). W kwestii wezwań, co wyjaśnienia niejasności w przedłożonych dokumentach podkreślenia wymaga, że nie jest rolą Sądu zastępowanie strony w poszukiwaniu racji przemawiających za uwzględnieniem wniosku. Obowiązkiem Sądu jest bowiem dokonanie wnikliwej oceny twierdzeń i dowodów przedłożonych przez stronę zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, a w konsekwencji rozstrzygnięcie, czy sytuacja materialna strony daje podstawy do skorzystania ze zwolnienia przewidzianego w art. 245 p.p.s.a. Obowiązek wykazania podstaw faktycznych do przyznania tego prawa spoczywa zaś, w świetle art. 255 p.p.s.a., na stronie. To w interesie wnioskodawcy leży złożenie wszystkich możliwych dokumentów oraz przedstawienie wszelkich okoliczności przemawiających za przychylnym ustosunkowaniem się do złożonego wniosku. Z tych względów Sąd przyjął, że strona skarżąca nie wykazała, aby uiszczenie kosztów postępowania wykraczało poza jej możliwości płatnicze, a tym samym, aby odmowa zwolnienia od tego obowiązku ograniczała skarżącemu prawo do sądu. W rezultacie Sąd postanowił utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 23 stycznia 2017 r., o czym orzeczono na podstawie art. 260 § 1 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.