I SA/Wr 1364/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Zbigniew Łoboda po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 25 stycznia 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A sp. z o.o. z siedzibą we W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] sierpnia 2016 r. Nr [...] w przedmiocie określenia nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do zwrotu na rachunek bankowy za październik 2013 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 25 stycznia 2017 r. (sygn. akt I SA/Wr 1364/16). Wnosząc skargę na ww. decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. A sp. z o.o. z/s we W. złożyła także wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu skarżąca spółka podała, że nie posiada dostatecznych środków na uiszczenie wpisu od skargi, ani na ponoszenie innych kosztów sądowych. Z treści wniosku wynika, że swoją trudną sytuację finansową w obrocie prawnym skarżąca wiąże z wydanymi przez Naczelnika DUS we W. postanowieniami o wstrzymaniu zwrotu podatku VAT w kwocie 60.000.000,00 zł. W kontekście tym strona skarżąca wskazała, że wstrzymanie zwrotu podatku VAT spowodowało pogorszenie sytuacji rynkowej spółki z uwagi na brak środków finansowych na prowadzenie bieżącej działalności gospodarczej. Wskazała, że z uwagi na powyższą okoliczność musiała ograniczyć działalność gospodarczą do minimum, a obecnie nie prowadzi działalności gospodarczej i nie osiąga przychodów. Dodała, że wszczęte względem spółki postępowania kontrolne i kontrole podatkowe toczyły się przez kilkanaście miesięcy, a żadne próby przyspieszenia ich zakończenia (ponaglenie, skarga na przewlekłość postępowania) nie przynosiły oczekiwanego rezultatu. W efekcie, wskutek działań organów podatkowych, wszystkie rachunku bankowe spółki wykazują bilans zerowy lub ujemny, a ponadto, zostały zajęte w toku postępowań egzekucyjnych prowadzonych przez D. Urząd Skarbowy. Strona powołała się również na wynik bilansu spółki za ostatni rok obrotowy podkreślając odnotowaną tam stratę na poziomie 771.343,79 zł. Nadto wskazała, że na dzień złożenia wniosku (o przyznanie prawa pomocy) posiada zobowiązania z tytułu zaciągniętych pożyczek na prowadzenie działalności gospodarczej w kwocie 24.980.499,32 zł. Zwróciła uwagę, że wysokość bieżących zobowiązań i zaległości spółki znacznie przekracza przychody z prowadzonej działalności, oraz, że sytuacja taka najpewniej nie ulegnie zmianie w najbliższym czasie. W oświadczeniu o majątku i dochodach podano, że kapitał zakładowy spółki wynosi 129.125.000 zł, wartość środków trwałych 1.588,95 zł, a strata według bilansu za ostatni rok 771.343,79 zł. Skarżąca wymieniła cztery rachunki bankowe, których saldo wynosiło na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku kolejno (-)1.394.19 zł, (-)852,45 zł, (-)3.054,41 zł i 0 zł. Podała dodatkowo, że spółka nie prowadzi kasy gotówkowej, ma zaciągnięte pożyczki w wymienionej wyżej kwocie ponad 20.000.000 zł oraz zaległość podatkową określoną zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją w wysokości 12.398.492 zł. Z przedłożonych dokumentów finansowych wynika, że w okresie od 1.01.2015 r. do 31.03.2016 r. spółka odnotowała przychody netto w kwocie 917.964,89 zł, od kwietnia 2016 r. do końca listopada 2016 r. nie miała już żadnych przychodów. Na koniec listopada 2016 r. jej kapitał własny był ujemny na poziomie 3.554.991,07 zł, a kapitał zapasowy wynosił 19.853.070,25 zł. Zobowiązania krótkoterminowe wynosiły 26.786.186,28 zł, należności krótkoterminowe 4.442,76 zł. Według deklaracji Vat-7 za październik i listopad 2016 r., spółka dokonała w tych miesiącach dostaw towarów i usług odpowiednio na kwoty 302 zł i 130 zł oraz zakupów związanych z działalnością opodatkowaną na kwoty 6.862 zł i 6.679 zł. Przedłożona została nadto umowa spółki w aktualnym brzmieniu oraz wydruki sześciu rachunków bankowych, z czego potwierdzenia zamknięcia trzech z nich w grudniu 2016 r. Saldo rachunków było ujemne. Postanowieniem z dnia 25.01.2017 r. referendarz sądowy odmówił przyznania stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zwrócił uwagę, że poza stanem posiadania, dla oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy istotna jest też jego zdolność do zgromadzenia środków na pokrycie kosztów swego udziału w sprawie. Zdaniem referendarza, skarżąca spółka była w stanie zgromadzić środki na opłacenie kosztów postępowania w dwojaki sposób. Po pierwsze, poprzez pozyskanie środków pieniężnych z kapitału zapasowego. Po drugie, w sposób przewidziany w art. 177 k.s.h. Referendarz sądowy podkreślił, że możliwość podjęcia uchwały w sprawie dopłat została zastrzeżona w § 4 umowy. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżąca spółka zawarła polemikę ze stanowiskiem referendarza sądowego stwierdzając, że wykazała, iż ze względu na swoją trudną sytuację finansową i ekonomiczną nie jest w stanie ponieść tak wysokiej opłaty sądowej. Podkreśliła, że zasadność zgłoszonego przez nią wniosku o przyznanie prawa pomocy potwierdza m.in. analiza kondycji finansowej skarżącej spółki jaką przedstawił Naczelnik D. Urzędu Skarbowego we W. w postanowieniu z dnia 17.11.2016 r. wydanym w przedmiocie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w O. z dnia [...].07.2016 r. w sprawie określenia skarżącej spółce zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za grudzień 2013 r. w wysokości 8.360,00 zł. Strona podniosła, że z treści tego postanowienia m.in. wynika to, że wskaźniki finansowe spółki wskazują na trudności w regulowaniu zobowiązań oraz na zachwianie stabilności ekonomicznej. Spółka posiada bardzo niekorzystną strukturę kapitału, na dzień 31.03.2016 r. utraciła cały kapitał zakładowy, a wygenerowane straty doprowadziły do powstania ujemnego kapitału w wysokości 2.794.520,31 zł, co oznacza zagrożenie kontynuacji działalności spółki. Na dzień 31.03.2016 r. zobowiązania wynoszące 26.016.489,71 zł przekroczyły wartość majątku spółki w wysokości 23.221.969,40 zł, co wypełnia przesłankę niewypłacalności spółki. Skarżąca podniosła także, że z rachunku zysków i strat oraz z zeznania o wysokości osiągniętego dochodu w podatku dochodowym od osób prawnych za okres od 01.01.2015 r. do 31.03.2016 r. wynika, że spółka poniosła stratę bilansową w wysokości 771.343, 79 zł oraz stratę podatkową w wysokości 743.809,96 zł. Nadto wskazała, że strata z lat ubiegłych, wykazana w bilansie spółki na dzień 31.03.2016 r. przekracza o 2 794 520, 31 zł łączną wysokość kapitału udziałowego (podstawowego) i kapitału zapasowego na ten sam dzień. Oznacza to, że zarówno kapitał udziałowy (podstawowy), jak i kapitał zapasowy nie reprezentują żadnych realnych, dostępnych środków finansowych. Analiza bilansu wskazuje, że jedynym znaczącym aktywem spółki są należności podatkowe z tytułu VAT, które są przedmiotem sporu. Odnosząc się do zawartej w zaskarżonym postanowieniu argumentacji referendarza sądowego odnośnie do dopłat to wyrażone przez referendarza stanowisko uznała skarżąca za nadużycie. Zwróciła uwagę, że aby skarżąca mogła uzyskać środki w postaci dopłat, jej udziałowiec musi w tym przedmiocie podjąć stosowną uchwałę (art. 178 § 1 k.s.h.). Tymczasem, jedyny udziałowiec skarżącej spółki – B S.A. posiada w stosunku do strony skarżącej wierzytelność w kwocie 25.964.548,06 zł, z czego 24.980.499,32 zł z tytułu należności głównej od udzielonych pożyczek. Skarżąca w latach 2013-2014 zaciągnęła u swojego udziałowca oprocentowane pożyczki w łącznej wysokości 79.362.992,95 zł, z przeznaczeniem na prowadzenie bieżącej działalności. Wobec faktu, że trwające przez okres ok. 19 miesięcy postępowania kontrolne za miesiące X-XII 2013 r. i I-IV 2014 r. doprowadziły do sytuacji, że spółka zaprzestała faktycznie prowadzenia działalności gospodarczej, a jej udziałowiec nie odzyskał pożyczonych pieniędzy i trudno od niego oczekiwać, że będzie w dalszym ciągu finansował zobowiązania skarżącej. Tym bardziej, że trudności finansowe skarżącej odbiły się w sposób negatywny także na jej udziałowcu, który nie tylko nie odzyskał ponad 24.000.000,00 zł udzielonych pożyczek, ale i poniósł również ujemne konsekwencje ze strony banków finansujących i ubezpieczycieli (skarżąca jest częścią grupy kapitałowej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości). Odnosząc się końcowo do twierdzeń referendarza sądowego co do powinności zabezpieczenia przez skarżącą środków na poczet przyszłego sporu sądowego strona zarzuciła, że trudno oczekiwać, nawet od najbardziej przezornego przedsiębiorcy, by przygotował się na ewentualne dochodzenie roszczeń przed sądem w sytuacji, gdy postępowanie przed organami podatkowymi toczyło się przez 31 miesięcy. W kontekście tym skarżąca podniosła również, że (jak wynika z bilansu spółki i co zauważył także Dolnośląski Urząd Skarbowy), sytuacja skarżącej już na koniec 2014 r. dawała podstawy (i daje nadal) do wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości i tylko ze względu na uzasadnioną – w ocenie spółki – wierzytelność do Skarbu Państwa (w przedmiocie zwrotu podatku VAT) wniosek tego rodzaju nie został złożony. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U.2016.718), określanej dalej jako: p.p.s.a., rozpatrując sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy art. 258 § 1 pkt 7 p.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Na wstępie zaznaczenia wymaga, że w niniejszej sprawie wniosek o udzielenie pomocy prawnej dotyczy zwolnienia od opłat sądowych, tj. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Na podstawie art. 245 § 3 i art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie zastępcy prawnego i może być przyznane osobie prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Podstawową zasadą obowiązującą na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego, a dotyczącą kosztów postępowania jest określona w art. 199 p.p.s.a. zasada, zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W doktrynie wyrażono pogląd, że zwolnienie od ponoszenia opłat sądowych jest odstępstwem od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równomiernego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji i dlatego może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2005, str. 594). Z powyższego wynika, że to strona wnosząca skargę do sądu administracyjnego powinna w pierwszej kolejności zabezpieczyć środki finansowe na poniesienie kosztów związanych ze wszczęciem postępowania przed sądem administracyjnym. Opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Skarżąca spółka wnosząc o przyznanie prawa pomocy obowiązana była wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tychże kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Jak słusznie zauważył referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością ubiegająca się o prawo pomocy, może pokryć koszty postępowania przez żądanie dopłat od wspólników (por. postanowienie NSA z 12.01.2012 r., sygn. akt II FZ 796/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Także w orzeczeniu z dnia 12.01.2012r., sygn. akt II FZ 796/11 Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę na możliwość pozyskania przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat. Zgodnie z art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1578 ze zm.) umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. Kidyba A., Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-3000 K.s.h., wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę. Stanowisko wyrażone w ww. postanowieniu zostało również zaaprobowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 11.04.2012r., sygn. akt II GZ 123/12, z dnia 20.10.2015 r., sygn. akt II FZ 812/15. Z przedłożonych przez skarżącą informacji nie wynika jednak, aby skarżąca spółka zwróciła się z takim żądaniem. Spółka nie wykazała zatem, że nie była w stanie pozyskać adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania w tym kierunku. W tym miejscu wskazać należy, że w pierwszej kolejności spółka powinna zwrócić się do udziałowców spółki o udzielenie pomocy w zakresie uiszczenia kosztów sądowych, a nie liczyć jedynie na to, że koszty sądowe zostaną pokryte z budżetu państwa. Bierność w tej kwestii stanowi argument przemawiający za odmową przyznania wnioskowanego prawa pomocy i brakiem podstaw do traktowania w sposób uprzywilejowany (por. postanowienia NSA: z 11.12.2015 r., II FZ 871/15; z 20.10.2015 r., II FZ 812/15, a także postanowienia WSA w Gliwicach z dnia 22.02.2017 r., sygn. akt III SA/Gl 1619/16, WSA w Warszawie z dnia 17.02.2017 r., sygn. akt VIII 1105/16 ). Analizując sytuację majątkową wnioskującej strony przyjdzie również zauważyć, że pomimo akcentowanej w sprzeciwie groźby niewypłacalności, nie zostało wszczęte wobec spółki postępowanie upadłościowe czy też naprawcze. Jak podnosi się natomiast w orzecznictwie sądów administracyjnych, przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z 1.04.2008 r., sygn. akt I OZ 208/08). Oceniając zatem sytuację finansową spółki na podstawie złożonych przez nią oświadczeń i dokumentów źródłowych Sąd doszedł do wniosku, że nie wykazała ona, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ustalenie, że przedstawiona przez stronę sytuacja finansowa nie daje podstaw do uznania, że zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. uprawniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, dawało referendarzowi sądowemu podstawę do odmowy zwolnienia spółki od wpisu od skargi. Stanowisko zawarte w orzeczeniu referendarza sądowego Sąd w pełni podziela. Z tych względów na mocy art. 260 § 1, § 2 i § 3 w zw. z art. 245 § 3 i art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.