I SA/Wr 1391/09

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 19 października 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku skarżących o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. i B. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowej w łącznym zobowiązaniu pieniężnym postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą na wyżej oznaczoną decyzję E. i B. Z. przesłali do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu swojego żądania wskazali, że nie posiadają żadnych ruchomości podlegających zbyciu, natomiast będące ich własnością nieruchomości rolne o powierzchni 20 ha nie mogą być sprzedane z uwagi na ich "obciążenie". W dniu 10 września 2009 r. wnioskodawcom doręczono wezwanie do dostarczenia w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania, z zastrzeżeniem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o dane wynikające z akt sprawy, odpisu zeznania podatkowego skarżących dot. podatku dochodowego od osób fizycznych za lata 2007 oraz 2008 wraz z załącznikami, zaświadczenia z Urzędu Skarbowego o wysokości deklarowanych przez skarżących przychodów za ostatnie trzy miesiące, szczegółowego zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków skarżących i ich rodziny ze wskazaniem źródeł ich finansowania i załączenia dowodów opłat, szczegółowych wyciągów z posiadanych przez skarżących rachunków i lokat bankowych, w tym dewizowych, za ostatnie trzy miesiące, szczegółowych informacji o posiadanych przez skarżących środkach transportu, informacji o tytule prawnym skarżących do nieruchomości położonej w B. ul. [...] oraz o jej charakterze (dom, mieszkanie, nieruchomość rolna, inne nieruchomości) i wielkości, informacji o korzystaniu z Pomocy Społecznej i innych form wsparcia państwowego oraz innych dokumentów a także informacji, których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku skarżących. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący w piśmie z dnia 17 września 2009 r. oświadczyli, że nie składają zeznań podatkowych, nie prowadzą działalności gospodarczej, nie deklarują przychodów, z powodu braku pieniędzy na rachunkach bankowych nie dysponują historią operacji, nie posiadają żadnych lokat bankowych, w tym dewizowych, ani środków transportu, oraz że nie korzystają z pomocy społecznej ani wsparcia państwowego, a jedynie z pomocy dzieci w zakresie kupna żywności. Poinformowali nadto, że do wskazanej w wezwaniu nieruchomości nie mają tytułu prawnego, natomiast zamieszkują ją dzięki uprzejmości nowej właścicielki, która nabyła nieruchomość w drodze licytacji komorniczej. Podali także, iż przedkładają w załączeniu wezwania do zapłaty, z których wynika wysokość ich nieregulowanych opłat miesięcznych oraz prowadzenie wielu postępowań egzekucyjnych. List polecony zawierający ww. pismo strony nie zawierał wskazanych w jego treści dokumentów. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że B. Z. pełni funkcję prokurenta w A spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w B., której jedynym udziałowcem jest B. Z., i z którą to spółką, reprezentowaną przez prezesa zarządu Ł. Z., B. Z. zawarł w dniu [...] umowę dzierżawy gruntów rolnych o powierzchni 25.7496 ha za wynagrodzeniem odpowiadającym kwocie podatku rolnego. W umowie tej wskazano również, że "pożytki wynikające z płatności obszarowych, przysługujące po integracji z Unią Europejską, pobierać będzie dzierżawca" (§ 10). W dniu 5 października 2009 r. doręczono wnioskodawcom wezwanie do dostarczenia w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania, z zastrzeżeniem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o dane wynikające z akt sprawy, niedołączonych do pisma z dnia 17 września 2009 r. wezwań do zapłaty, dostarczenia tytułów wykonawczych dotyczących postępowań egzekucyjnych aktualnie prowadzonych w stosunku do skarżących, informacji o zastosowanych wobec składników majątku skarżących środkach egzekucyjnych, informacji o relacji (rodzinnej, biznesowej lub innej) łączącej B. Z. z B. Z. i Ł. Z., informacji, czy nadal w obowiązuje umowa dzierżawy gruntów rolnych skarżących z A sp. z o. o. z/s w B., a jeżeli tak to do przesłania kserokopii tej umowy, ewentualnie informacji o jej warunkach oraz informacji w przedmiocie wynagrodzenia otrzymywanego za wykonywanie przez B. Z. pracy prokurenta w A sp. z o. o. z/s w B. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący w piśmie z dnia 12 października 2009 r. oświadczyli, że B. i Ł. Z. są ich synami, oraz że B. Z. jest prezesem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w której skarżący jest prokurentem "o charakterze pomocowym" i nie pobiera wynagrodzenia. Do pisma tego załączone zostały kserokopie wezwania B. Z. do złożenia sprawozdania z zarządu nieruchomości, z której prowadzona jest egzekucja, wezwanie do zapłaty zadłużenia z tytułu nieuiszczonych opłat za energię elektryczną w kwocie 1.209,6 zł oraz druku wpłaty dotyczącej odprowadzenia ścieków i rozprowadzenia wody łącznej kwoty 1.220,50 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy procesowej). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. pozbawionych ze względu na okoliczności życiowe środków do życia ponad wartości (kwoty) niezbędne dla zapewnienia koniecznego utrzymania dla siebie i swojej rodziny. W sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być relatywnie odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów zostałby przeniesiony. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparte jest na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podkreślić należy przy tym, że ciężar wykazania tych okoliczności spoczywa na wnioskodawcy. Mając na uwadze powołane przepisy prawa oraz wywiedzione z nich zasady treść akt niniejszej sprawy upoważnia, zdaniem referendarza sądowego, do stwierdzenia, że nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącej prawa pomocy w żądanym zakresie. Wskazać należy, że wnioskodawcy są nadal właścicielami nieruchomości gruntowej o znacznej powierzchni i wartości. W drodze umowy dzierżawy przekazali ww. nieruchomość do korzystania spółce handlowej oraz upoważnili ten podmiot do odbioru należności z tytułu finansowego wsparcia podmiotów prowadzących produkcję rolną. W ten sposób wnioskodawcy wyzbyli się źródła uzyskiwania dochodów nie uzyskując z tego tytułu świadczenia, które można by uznać za ekwiwalentne. Zasady doświadczenia życiowego nakazują bowiem zakwestionować ekwiwalentny charakter świadczenia uzyskanego przez skarżących (kwota należnego podatku rolnego) w zamian za pobieranie pożytków z nieruchomości rolnej o powierzchni ok. 25 ha z tytułu jej gospodarczego wykorzystania oraz uzyskiwanie tzw. dopłat unijnych. Jednocześnie skarżący wykonując na rzecz ww. spółki czynności prokurenta dobrowolnie zrzekł się wynagrodzenia z tego tytułu, uszczuplając w ten sposób swoje dochody. Nie może mieć przy tym znaczenia fakt więzi pokrewieństwa między wnioskodawcami a udziałowcem ww. spółki i prezesem jej zarządu. Spółka ta jest bowiem samodzielnym podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą, której celem jest uzyskiwanie zysku. Jeżeli skarżący zdecydował się wspomóc taki podmiot gospodarczy w realizacji tego celu bez należytej zapłaty, to niedopuszczalne jest przeniesienie konsekwencji tej (odwracalnej) decyzji na budżet państwa, i w rezultacie na wszystkich podatników, którzy nie brali udział w jej podjęciu. Uszczuplenie własnych dochodów wskutek świadomego działania osoby fizycznej na korzyść spółki prawa handlowego stanowi okoliczność wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy. Jest tak bez względu na sytuację materialną spowodowaną takim wyzbyciem się zdolności pobierania profitów z posiadanego majątku, które – co również zasługuje na zaakcentowanie – nie ma charakteru wyzbycia definitywnego. Konkludując, podkreślenia wymaga, że strona, która w drodze własnych decyzji wyzbyła się źródła pozyskiwania środków na utrzymanie swoje i swojej rodziny, tak jak w niniejszej sprawie, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności jej prawa do sądu. Wskazać należy także, iż prawo pomocy ma w swojej istocie stanowić zabezpieczenie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Ma umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym ani dostatecznych środków ani możliwości pozyskiwania dostatecznych środków na ponoszenie kosztów postępowania sądowego. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazali, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ziszczenia się w jej sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanek przyznania jej prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono, jak w sentencji, o odmowie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy.