I SA/Wr 1442/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Lidia Błystak po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych na skutek sprzeciwu strony skarżącej od zarządzenia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 14 lutego 2011 r. w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w L. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2009 rok postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą na wyżej oznaczoną decyzję R.K., reprezentowany przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu przez adwokata, wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego żądania podał, że obecnie nie dysponuje środkami finansowymi na uiszczenie wpisu sądowego, ponieważ nie prowadzi działalności gospodarczej, od marca 2010 r. utrzymuje się z prac dorywczych i pożyczek od znajomych i rodziny, natomiast na utrzymaniu ma niepracującą żonę, z którą mieszkają w mieszkaniu o powierzchni 60 m2, stanowiącym majątek odrębny jego żony. Wnioskodawca ponosi koszty utrzymania mieszkania w kwocie 500 zł miesięcznie, która obejmuje wydatki na prąd, gaz i czynsz. Dalej wskazał skarżący, że nie posiada żadnych oszczędności, ani wartościowych przedmiotów majątkowych. Jego dochód z prac dorywczych wynosi 1.000 zł miesięcznie. Wyjaśnił również, że wynagrodzenia dla pełnomocnika pokryje ze środków pożyczonych od znajomych bądź rodziny. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca powtórzył informacje podane w uzasadnieniu wniosku i nadto podał, że posiada udział (1/3) w gospodarstwie rolnym o powierzchni 9 ha. W odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów wnioskodawca oświadczył, że obecnie utrzymuje się z prac dorywczych: pracuje jako kierowca i wykonuje średnio 4 kursy w miesiącu, działalności gospodarczej nie prowadzi od czerwca 2010 r., z żoną od roku 1999 ma ustanowioną rozdzielność majątkową, oraz że ponosi wydatki na żywność w kwocie 600 zł, na środki higieny - 150 zł, na prąd - 200 zł, na opłaty eksploatacyjne mieszkania - 200 zł, na wydatki za wodę - 100 zł i 40 zł kwartalnie płaci za wywóz śmieci. Skarżący podał, że wydatki te są pokrywane częściowo z pożyczek od rodziny i znajomych. Podniósł, że ani on, ani jego żona nie posiadają rachunków bankowych, sam nie posiada też żadnych środków transportu, zaś niepracująca żona objęta jest ubezpieczeniem KRUS. Wnioskodawca podał także, iż jest współwłaścicielem, w ¼, gospodarstwa rolnego. Wyjaśnił, że nie jest w stanie przedłożyć zeznań podatkowych za 2009 r., gdyż wszystkie jego dokumenty związane z prowadzoną działalnością gospodarczą spłonęły w pożarze samochodu w lutym 2010 r. Postanowieniem z dnia 14 lutego 2011 r., doręczonym pełnomocnikowi procesowemu wnioskodawcy w dniu 24 lutego 2011 r., referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. We wniesionym w dniu 3 marca 2011 r. sprzeciwie od orzeczenia referendarskiego ponawiając wcześniej podnoszone okoliczności strona skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia referendarza sądowego i przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Ponadto oświadczyła, że nie korzysta z gospodarstwa rolnego, którego jest właścicielem, ponieważ nie jest w jego posiadaniu, natomiast na skutek zawierania jedynie ustnych umów na wykonanie dorywczych prac nie jest w stanie przedstawić dowodów w zakresie wysokości uzyskiwanego z tego tytułu wynagrodzenia. W dniu 16 marca 2011 r. osobie upoważnionej do odbioru przesyłek adresowanych do pełnomocnika procesowego skarżącego doręczono, na zarządzenie Sądu, wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, pod rygorem jego rozpoznania w oparciu o dane wynikające z akt sprawy, poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania, dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy. Z akt sprawy wynika, że strona skarżąca nie odpowiedziała na to wezwanie. W sprawach obecnie toczących się przed Sądem ze skarg R.K., zarejestrowanych pod sygn. akt I SA/Wr 1441/10 i I SA/Wr 1442/10, zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału wyznaczony został wpis sądowy od skargi w kwocie odpowiednio 6.102 zł i 100 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Na wstępie należy wskazać, iż na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Jak wynika z powołanego wyżej unormowania skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego na podstawie samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres określony przez stronę, powoduje pozbawienie mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W konsekwencji zgłoszone w sprzeciwie żądanie uchylenia postanowienia referendarskiego z dnia 14 lutego 2011 r. nie może odnieść skutku w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wywiedziona w sprzeciwie argumentacja dotycząca sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego stanowi zaś uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje – na podstawie art. 245 § 3 ustawy procesowej - zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, patentowego. Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast z uregulowania sformułowanego w art. 246 § 1 pkt 2) ustawy procesowej wynika, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący w sposób nader lakoniczny umotywował swoje żądanie, a nadto nie dostarczył – mimo dwukrotnego wezwania informacji wskazanych przez referendarza sądowego oraz Sąd. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jego sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie jej wniosku. W konsekwencji Sąd nie mógł w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości ustalić sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być relatywnie odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesione. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Zdaniem Sądu ubiegający się o taką pomoc powinni zatem poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji, gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, Sąd uznał, że strona skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Złożone przez skarżącego oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zawiera, zdaniem Sądu, dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku wnioskodawca ograniczył się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jego złym stanie majątkowym i braku wystarczających dochodów. Uchylił się natomiast od ich wykazania i uzupełnienia w sposób określony w doręczonych wezwaniach. Określonego przez referendarza sądowego oraz Sąd sposobu wykazania spełnienia przesłanki przyznania R.K. prawa pomocy w zakresie częściowym nie mogą zastąpić oświadczenia skarżącego w zakresie źródła pozyskiwania środków pieniężnych na pokrycie wydatków utrzymania jego dwuosobowego gospodarstwa domowego, przekraczających uzyskiwane przez niego dochody. W tym miejscu powtórzenia wymaga, że podmiot wnioskujący o przyznanie prawa pomocy jest obowiązany do zachowania szczególnej staranności przy wykazaniu zasadności swojego żądania. W rozpoznawanej sprawie strona skarżąca mimo wezwania nie przedstawiła dokumentów dotyczących swoich wydatków, dzięki któremu możliwe byłoby ustalenie bez wątpliwości możliwości zaoszczędzenia przez nią kwot koniecznych do uiszczenia kosztów sądowych. Tylko bowiem brak wątpliwości co do sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskującego pozwala na obciążenie budżetu Państwa kosztami związanymi z ochroną jego indywidualnego interesu prawnego. Na marginesie dotychczasowych rozważań wskazać należy, że to strona skarżąca samodzielnie podjęła decyzję o sfinansowaniu udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika w pierwszej kolejności, tj. przed zabezpieczeniem środków na opłacenie wpisu sądowego od wnoszonej skargi. Istotny w tym zakresie jest fakt, że dla wszczęcia postępowania przed sądem administracyjnym pierwszej instancji nie jest konieczny, w przeciwieństwie do uiszczenia wpisu sądowego, udział profesjonalnego pełnomocnika. Zdaniem referendarza sądowego nie można przenosić na budżet państwa i ogół podatników ewentualnych konsekwencji wyboru dokonanego w przez stronę skarżącą w wyżej wskazanym zakresie, tj. braku środków pieniężnych na opłacenie wpisu sądowego od skargi. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu ocenił, iż na obecnym etapie postępowania strona skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 ustawy procesowej, podstaw do przyznania mu prawa pomocy. W rezultacie, na podstawie powołanych wyżej przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.