I SA/Wr 1500/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Semiczek po rozpoznaniu w dniu 7 grudnia 2009 r. w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata na skutek sprzeciwu strony skarżącej od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 2 listopada 2009 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zabezpieczenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za lipiec 2004 r. oraz odsetek za zwłokę postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie, w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kwocie 500 zł J. P. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W motywach tego żądania skarżący wskazał, że wysokość uszczuplenia wynikająca z zaskarżonych decyzji i związane z tym koszty sądowe stanowią wydatki niemożliwe do jednorazowego zapłacenia w jego sytuacji finansowej i rodzinnej bez uszczerbku dla jego rodziny i prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca zawarł informacje o pozostawaniu we wspólnym gospodarstwie domowym z rocznym synem, majątku, na który składa się dom o powierzchni [...] m², nieruchomość rolna o powierzchni [...] ha oraz 4 lokale użytkowe o powierzchni [...] m² oraz o uzyskiwanym z działalności gospodarczej miesięcznym dochodzie w kwocie [...]zł (brutto). W dniu 15 października 2009 r. wnioskodawcy doręczono wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, pod rygorem jego rozpoznania w oparciu o dane wynikające z akt sprawy, poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania odpisu zeznania podatkowego skarżącego dot. podatku dochodowego od osób fizycznych za lata 2007 i 2008 wraz z załącznikami, zaświadczenia z Urzędu Skarbowego o wysokości deklarowanych przez skarżącego przychodów za ostatnie trzy miesiące, uwierzytelnionego odpisu deklaracji podatkowych VAT dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego za ostatnie trzy okresy rozliczeniowe, szczegółowego (określonego kwotowo) zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków skarżącego i jego rodziny ze wskazaniem źródeł ich finansowania i załączeniem dowodów opłat, szczegółowych wyciągów z posiadanych przez skarżącego rachunków i lokat bankowych, w tym dewizowych, za ostatnie trzy miesiące, informacji o korzystaniu z Pomocy Społecznej i innych form wsparcia państwowego a także innych dokumentów oraz informacji, których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku skarżącego, Z akt sprawy wynika, że strona skarżąca nie zareagowała na to wezwanie. Natomiast w sprawie zawisłej przed Sądem pod sygn. akt I SA/Wr 1505/09 odpowiedziała na zarządzenie referendarza sądowego wydane na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Postanowieniem z dnia 2 listopada 2009 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Powyższe orzeczenie referendarskie stało się przedmiotem sprzeciwu, w którym skarżący ponownie wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu J. P. wskazał na stwierdzony przez referendarza sądowego brak odpowiedzi na wezwanie we wszystkich sprawach zawisłych ze skargi wnioskodawcy poza sprawą o sygn. akt I SA/Wr 1505/09. Nadto skarżący wskazał na podmiotową i przedmiotową tożsamość jego spraw oraz możliwość uznania ich za jedną sprawę, w której należny jest jeden wpis od skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Na wstępie należy wskazać, iż na podstawie art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych i ponoszenia kosztów profesjonalnego zastępstwa procesowego stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dla dochodzenia swoich praw oraz sposobu uczestniczenia w postępowaniu sądowym. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący w sposób lakoniczny umotywował swoje żądanie, a nadto nie dostarczył mimo wezwania informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sprawie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji usprawiedliwione jest stwierdzenie, że w postępowaniu wszczętym wnioskiem skarżącego Sąd, działający przez referendarza sądowego, wykonał dyspozycję art. 255 ustawy procesowej w zakresie uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, której uregulowanie nie wymaga ponowienia wezwania po przejściu sprawy do właściwości tego Sądu w sytuacji, gdy ustalony stan faktyczny jest wystarczający do oceny zasadności wniosku. Wezwanie do przedstawienia dodatkowych dokumentów w zakresie sytuacji materialnej i rodzinnej zostało skierowane do wnioskodawcy w każdej sprawie oddzielnie, jako że każda z jego skarg została zarejestrowana pod oddzielną sygnaturą i prowadzona w ramach osobnej teczki aktowej. Każda ze spraw wszczętych skargami J. P. stanowi osobną sprawę sądowoadministracyjną i w konsekwencji pisma procesowe strony winny być wnoszone przez strony tego postępowania indywidualnie do każdej z tych spraw. Zasada ta ma zastosowanie również do wnoszonych w toku postępowania sądowoadministracyjnego pism procesowych w kwestiach wpadkowych, w tym dotyczących przyznania prawa pomocy. Sąd, orzekający w składzie wyżej podanym, stwierdził, że nieuzasadnione jest sugerowane przez wnioskodawcę w sprzeciwie skorzystanie przez Sąd z dokumentów przesłanych przez niego na wezwanie przez referendarza sądowego tylko do jednej z 24 spraw (sygn. akt I SA/Wr 1505/09). Powielenie tych dokumentów do wszystkich akt spraw ze skarg J. P. stanowiłoby nie znajdujące w obowiązujących przepisach prawa wyręczenie wnioskodawcy przez Sąd w dochowaniu należytej staranności przy wykazywaniu zasadności jego żądania w każdej ze spraw, w których zmierza on do ochrony swojego interesu prawnego. Dodatkowo, rodziłoby po stronie Sądu koszty zasadniczo obciążające, zgodnie z ogólną regułą wyrażoną w art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, stronę, z której udziałem w sprawie są związane, i stanowiłoby bezpodstawne jej uprzywilejowanie w stosunku do strony przeciwnej. Niemniej jednak, w związku z rygorem określonym w wezwaniu doręczonym stronie skarżącej w dniu 15 października 2009 r. ocenie podlegał stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być relatywnie odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - koszty zwolnienia strony od kosztów zostałoby przeniesione. Jednocześnie orzekając w zakresie przyznania prawa pomocy Sąd obowiązany jest wyważyć zarówno interes Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i strony skarżącej (por.: E. Ruśkowski – Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 1995 r., sygn. III ARN 75/94 – Glosa z 1995 r., nr 7, s. 14). Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów postępowania sądowego (kosztów sądowych oraz wynagrodzenie adwokata) oparta jest na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów postępowania sądowego zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i interesu strony skarżącej. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Należy także pamiętać, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Zgodnie z obwieszczeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2008 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2009 roku (MP z 2008 r. Nr 55, poz. 499), od dnia 1 stycznia 2009 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 1.276 zł. W rezultacie możliwość wydatkowania tej kwoty na utrzymanie jednej osoby należy uznać za faktyczne zapewnienie jej koniecznego utrzymania. Mając na uwadze powołane przepisy prawa oraz wywiedzione z nich zasady, Sąd ocenił, że treść akt niniejszej sprawy upoważniała do stwierdzenia, że nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy ani we wnioskowanym zakresie całkowitym ani w zakresie częściowym. Sytuacji materialnej oraz rodzinnej skarżącego nie można bowiem uznać za stan uniemożliwiający ponoszenie jakichkolwiek kosztów postępowania czy też pełnych kosztów postępowania (bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny). Sąd podzielił przy tym argumentację sformułowaną w uzasadnieniu ww. orzeczenia referendarskiego, która, z uwagi na nie wskazanie innych okoliczności przez wnioskodawcę, pozostaje aktualna. I tak, po pierwsze, wskazać trzeba, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z trzema osobami. Ich łączny miesięczny dochód wynosi aktualnie – wedle oświadczenia – [...] zł. Jest to kwota pozwalająca na ponoszenie kosztów utrzymania koniecznego czteroosobowej rodziny oraz jednoczesne uiszczanie kosztów sądowych (w niniejszej sprawie – [...] zł) i opłacenie pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Zasadnicze znaczenie dla negatywnej oceny wniosku skarżącego ma zestawienie miesięcznego dochodu gospodarstwa domowego skarżącego z poziomem życia i statusem majątkowym innych obywateli Państwa. Oświadczona kwota miesięcznych dochodów pozwala na dysponowanie przez skarżącego na miesięczne utrzymanie jego czteroosobowej rodziny kwotą znacznie przewyższającą czterokrotność minimalnego wynagrodzenia za pracę. Z wyliczeń miesięcznych wydatków strony i jej rodziny wynika jednocześnie, że po opłaceniu kosztów utrzymania dysponuje ona wolnymi środkami pieniężnymi. Po drugie, skarżący posiada nieruchomości (nieruchomości gruntowa oraz lokale użytkowe) o znacznej powierzchni, które stanowią obiektywne źródło uzyskania środków pieniężnych na opłacanie kosztów postępowania sądowego w sprawach wszczętych ze skarg wnioskodawcy (w tym wpisu sądowego od skarg w łącznej kwocie 12.000 zł), również w przypadku pogorszenia finansowych wyników prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Konkludując podkreślenia wymaga, iż strona, która posiada stałe, znaczne dochody oraz zasoby majątkowe (nieruchomości), tak jak w niniejszej sprawie, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów postępowania sądowego jest ograniczeniem dostępności jej prawa do sądu. Wskazać należy, iż prawo pomocy ma w swojej istocie stanowić zabezpieczenie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Ma umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Jednocześnie konieczność ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw, stąd strony powinny w miarę możliwości uczestniczyć w kosztach postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 372/04, niepublik.). Na marginesie wskazać trzeba, że argumentacja wnioskodawcy w zakresie podmiotowej i przedmiotowej tożsamości jego spraw nie może odnieść zamierzonego skutku z uwagi na jej irrelewantność z wyżej przedstawionymi przesłankami przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ziszczenia się w jego sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanek przyznania mu prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd postanowił jak w sentencji.