I SA/Wr 1505/09

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 2 listopada 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zabezpieczenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za grudzień 2004 r. oraz odsetek za zwłokę postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie, w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kwocie 500 zł J. P. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W motywach tego żądania skarżący wskazał, że wysokość uszczuplenia wynikająca z zaskarżonych decyzji i związane z tym koszty sądowe stanowią wydatki niemożliwe do jednorazowego zapłacenia w jego sytuacji finansowej i rodzinnej bez uszczerbku dla jego rodziny i prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca zawarł informacje o pozostawaniu we wspólnym gospodarstwie domowym z rocznym synem, majątku, na który składa się dom o powierzchni 230 m², nieruchomość rolna o powierzchni 2,35 ha oraz 4 lokale użytkowe o powierzchni 280 m² oraz o uzyskiwanym z działalności gospodarczej miesięcznym dochodzie w kwocie 10.000 zł (brutto). W odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia dodatkowych informacji o stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawca przedłożył kserokopie zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) PIT-36L za lata 2007 i 2008, deklaracji dla podatku od towarów i usług za czerwiec, lipiec i sierpień 2009 r., zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. z dnia [...] o niedokonywaniu przez skarżącego w okresie od lipca do września 2009 r. wpłat na poczet zaliczek podatku dochodowego od osób fizycznych oraz historię operacji na jego rachunku bankowym w okresie od dnia 15 lipca do dnia 15 października 2009 r. Z przedłożonych dokumentów wynika, że wnioskodawca w 2007 roku uzyskał z prowadzonej działalności gospodarczej przychód w kwocie 2.749.5666,95 zł i dochód, po odliczeniu kosztów uzyskania przychodu – w kwocie 309.996,05 zł, natomiast w 2008 r. odpowiednio w kwocie 1.666.704,58 zł i 117.010,11 zł, z kolei w czerwcu, lipcu i sierpniu 2009 r. dokonywał dostaw towarów i usług, podlegających wykazaniu, o łącznej wartości odpowiednio 143.414 zł, 127.285 zł i 140.758 zł (brutto). Na rachunkach bankowych skarżącego dokonywane były liczne operacje bankowe w tym wpłaty w kwotach sięgających 55.000 zł oraz przelewy wychodzące na rzecz funduszu leasingowego, wpłaty własne na inne rachunki wnioskodawcy w kwotach m. in. 11.500 zł (z dnia 21 lipca 2009 r.), 6.920 zł (z dnia 20 sierpnia 2009 r.), 15.300 zł (z dnia 4 września 2009 r.). Wśród odnotowanych w przedłożonej historii rachunku bankowego wydatków znajduje się uiszczenie opłaty sądowej od sprzeciwu w sprawie toczącej się przed sądem powszechnym. W piśmie przewodnim z dnia 21 października 2009 r. wnioskodawca oświadczył, że na jego utrzymaniu pozostają trzy osoby w tym dwoje nieletnich dzieci. Wydatki na miesięczne utrzymanie swojego gospodarstwa domowego skarżący określił w kwocie 5.830 zł, na którą składa się rata kredytu hipotecznego w kwocie ok. 1.950 zł, opłata za prąd w kwocie ok. 330 zł, wydatki na jedzenie, odzież, środki czystości i lekarstwa w kwocie ok. 3.000 zł, opłata za przedszkole w kwocie 250 zł oraz inne wydatki związane z uczestniczeniem przez dziecko w zajęciach, utrzymanie domu, w tym filtrów do wentylacji, przydomowej oczyszczalni, filtrów wody oraz instalacji grzewczej w kwocie ok. 300 zł, a także koszt opału oraz bieżącej konserwacji domu. Skarżący podał także, iż nie posiada lokat bankowych oraz że nie korzysta z Pomocy Społecznej. Wnioskodawca wywiódł, że z uwagi na sytuację gospodarczą zmuszony był przeprowadzić w firmie reorganizację, która nie przynosi jeszcze efektów, prowadzone od kilku lat postępowanie podatkowe naraża go na straty finansowe, natomiast zapłata kosztów sądowych wymagałaby skorzystania z obciążonej już linii kredytowej. Z urzędu wskazać należy, iż dotychczas w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu zarejestrowano 24 sprawy ze skargi J. P., w których został on wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w łącznej kwocie 12.000 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych i ponoszenia kosztów profesjonalnego zastępstwa procesowego stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dla dochodzenia swoich praw oraz sposobu uczestniczenia w postępowaniu sądowym. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu adwokata (radcy prawnego, doradczy podatkowego, rzecznika patentowego) jest natomiast nieodpłatne korzystanie strony z profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Sąd ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów postępowania sądowego (kosztów sądowych oraz wynagrodzenie adwokata) oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów postępowania sądowego zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i interesu strony skarżącej. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Stwierdzenie to jest szczególnie aktualne w przedmiotowej sprawie, gdyż skarżący ponosi – co wynika z historii jego rachunku bankowego - koszty sądowe związane z uczestniczeniem w postępowaniu przed sądem powszechnym. Należy także pamiętać, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Zgodnie z obwieszczeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2008 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2009 roku (MP z 2008 r. Nr 55, poz. 499), od dnia 1 stycznia 2009 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 1.276 zł. W rezultacie możliwość wydatkowania tej kwoty na utrzymanie jednej osoby należy uznać za faktyczne zapewnienie jej koniecznego utrzymania. Mając na uwadze powołane przepisy prawa oraz wywiedzione z nich zasady treść akt niniejszej sprawy upoważniała, zdaniem referendarza sądowego, do stwierdzenia, że nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy ani we wnioskowanym zakresie całkowitym ani w zakresie częściowym. Sytuacji materialnej oraz rodzinnej skarżącego nie można bowiem uznać za stan uniemożliwiający ponoszenie jakichkolwiek kosztów postępowania czy też pełnych kosztów postępowania (bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny). Po pierwsze, wskazać trzeba, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z trzema osobami. Ich łączny miesięczny dochód wynosi aktualnie – wedle oświadczenia – 10.000 zł. Jest to kwota pozwalająca na ponoszenie kosztów utrzymania koniecznego czteroosobowej rodziny oraz jednoczesne uiszczanie kosztów sądowych (w niniejszej sprawie – 500 zł) i opłacenie pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Zasadnicze znaczenie dla negatywnej oceny wniosku skarżącego ma zestawienie miesięcznego dochodu gospodarstwa domowego skarżącego z poziomem życia i statusem majątkowym innych obywateli Państwa. Oświadczona kwota miesięcznych dochodów pozwala na dysponowanie przez skarżącego na miesięczne utrzymanie jego czteroosobowej rodziny kwotą znacznie przewyższającą czterokrotność minimalnego wynagrodzenia za pracę. Z wyliczeń miesięcznych wydatków strony i jej rodziny wynika jednocześnie, że po opłaceniu kosztów utrzymania dysponuje ona wolnymi środkami pieniężnymi. Po drugie, uwzględniając łączną kwotę wpisów sądowych od skarg wniesionych przez J. P. (około 12.000 zł), jako uzasadnione trzeba ocenić stwierdzenie, że skarżący posiada realne możliwości wygospodarowania tej kwoty również bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania swojej rodziny. W latach 2007 i 2008 odnotował on dochód w kwocie odpowiednio ponad 309.000 zł i 117.00 zł, z którego mógł poczynić stosowne oszczędności na opłacenie kosztów związanych ze swym udziałem w powyższych sprawach, również przy uwzględnieniu wydatków niezbędnych do utrzymania czteroosobowej rodziny. Po trzecie, przesądzający dla oceny zasadności wniosku skarżącego jest fakt posiadania przez niego nieruchomości (nieruchomości gruntowa oraz lokale użytkowe) o znacznej powierzchni, które stanowią obiektywne źródło uzyskania środków pieniężnych na opłacanie kosztów postępowania sądowego w sprawach wszczętych ze skarg wnioskodawcy, również w przypadku pogorszenia finansowych wyników prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Konkludując podkreślenia wymaga, iż strona, która posiada stałe, znaczne dochody oraz zasoby majątkowe (nieruchomości), tak jak w niniejszej sprawie, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów postępowania sądowego jest ograniczeniem dostępności jej prawa do sądu. Wskazać należy, iż prawo pomocy ma w swojej istocie stanowić zabezpieczenie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Ma umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Jednocześnie konieczność ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw, stąd strony powinny w miarę możliwości uczestniczyć w kosztach postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 372/04, niepublik.). W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ziszczenia się w jego sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanek przyznania mu prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono, jak w sentencji, o odmowie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy.