I SA/Wr 153/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dagmara Dominik-Ogińska po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 6 grudnia 2018 r., sygn. akt I SA/Wr 153/16 o odmowie przyznania pełnomocnikowi kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi P. O. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego za luty 2013 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego z dnia 6 grudnia 2018 r., sygn. akt I SA/Wr 153/16. 1. Postępowanie przed Sądem pierwszej instancji. 1.1. Jak wynika z pisma Okręgowej Rady Adwokackiej we W. z dnia [...] sierpnia 2016 r. (k. [...]), na pełnomocnika z urzędu dla strony skarżącej w sprawie została wyznaczona adw. A. M. (k. [...]). Z akt sprawy wynika, że ww. pełnomocnik reprezentował skarżącego na rozprawie w dniu [...] listopada 2016 r. oraz po doręczeniu mu odpisu wyroku w sprawie, w dniu [...] stycznia 2017 r. złożył opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 15 listopada 2016 r., sygn. akt I SA/Wr 153/16. 1.2. Postanowieniem z dnia 12 stycznia 2017 r. referendarz sądowy odmówił temu pełnomocnikowi przyznania kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu podnosząc, że złożone przez tego pełnomocnika na rozprawie w dniu [...] listopada 2016 r. oświadczenie w przedmiocie zasądzenia zwrotu kosztów za świadczoną z urzędu pomoc prawną nie zawierało sformułowania, że wnioskowane koszty nie zostały opłacone w całości ani w części. Wymóg taki referendarz sądowy wywiódł z treści § 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2015 r., poz. 1801 ze zm.). 1.3. Postanowienie to zostało zmienione na mocy postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 24 kwietnia 2017 r., w którym Sąd przyznał od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnemu we Wrocławiu na rzecz ww. pełnomocnika tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu łączną kwotę 8.856 zł, stanowiącą wynagrodzenie pełnomocnika w wysokości 7.200 zł wraz z VAT w kwocie 1.656 zł. Wydanie postanowienia w tym przedmiocie zostało poprzedzone uwzględnieniem wniosków ww. pełnomocnika w zakresie: przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sprostowanie protokołu rozprawy z dnia [...] listopada 2016 r. oraz uzupełnienia protokołu rozprawy z dnia [...] listopada 2016 r. poprzez zamieszczenie w tym protokole informacji o tym, że pełnomocnik składając na rozprawie wniosek o przyznanie mu kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu złożył także oświadczenie, że koszty te nie zostały uiszczone w całości, ani w części. 1.4. W dniu [...] stycznia 2017 r. (prezentata Sądu) ww. pełnomocnik złożyła w tut. Sądzie opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku tut. Sądu z dnia [...] listopada 2016 r., sygn. akt I SA/Wr 153/16 wraz z odpisem dla skarżącego oraz pismem przewodnim w którym ww. pełnomocnik wniosła na podstawie § 21 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. a w zw. z § 8 pkt 8 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2015 r. poz. 1801) o przyznanie od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej w kwocie 7.200 netto (8.856 brutto) albowiem koszty te nie zostały opłacone przez skarżącego w całości ani w części. 1.5. Postanowieniem z dnia 6 grudnia 2018 r., doręczonym w dniu 21 stycznia 2019 r. (k. 270) starszy referendarz sądowy odmówił przyznania adw. A. M. kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W jego uzasadnieniu referendarz sądowy powołał przepis art. 177 § 5 oraz art. 250 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) oraz w nawiązaniu do poglądów wyrażanych w orzecznictwie stwierdził, że wynagrodzenie dla pełnomocnika z urzędu przysługuje tylko i wyłącznie za rzeczywiście udzieloną pomoc prawną. Zwrócił uwagę, że zgodnie z orzecznictwem, czynności pełnomocnika ustanowionego z urzędu, które są sprzeczne z zasadami profesjonalizmu nie uzasadniają przyznania mu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Na tej podstawie uznał, że skoro sporządzoną przez tego pełnomocnika opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej Sąd ocenił jako niespełniającą zasad należytej staranności to wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie mu wynagrodzenia za świadczoną z urzędu pomoc prawną jest niezasadny. 1.6. Od tego postanowienia adw. A. M. złożyła w dniu [...] stycznia 2019 r. (data stempla pocztowego) sprzeciw. Formułując zarzuty sprzeciwu pełnomocnik z urzędu zarzucił zaskarżonemu postanowieniu: 1. naruszenie art. 250 § 1 p.p.s.a. w związku z § 21 ust. 1 pkt 2 lit. b w związku z § 8 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2015 r., poz. 1801) poprzez odmowę przyznania adwokatowi wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu (opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej); 2. błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że opracowana przez pełnomocnika opinia o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej została sporządzona z naruszeniem wymogów staranności i rzetelności. W rozwinięciu tych zarzutów pełnomocnik podniósł, że skoro sporządził opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 15 listopada 2016 r. oraz przedłożył odpis tej opinii dla skarżącego, to tym samym, dokonał wszystkich wymaganych przepisami prawa czynności od których zależne było przyznanie mu wynagrodzenia za udzielenie pomocy prawnej z urzędu. Zdaniem pełnomocnika, nie znajduje oparcia w przepisach prawa stanowisko uzależniające przyznanie pełnomocnikowi wynagrodzenia za świadczoną z urzędu pomoc prawną od pozytywnej oceny sporządzonej przez tego pełnomocnika opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Odwołując się do poglądów wyrażanych w doktrynie zwrócił uwagę, że za nieprawidłowe uznaje się stanowisko co do tego, że wynagrodzenie za sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej przysługuje pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu tylko w sytuacji, gdy sąd administracyjny uzna poglądy zawarte w opinii za prawidłowe. Zaznaczył, że większość z powołanych przez referendarza sądowego w zaskarżonym postanowieniu orzeczeń zapadło na tle odmiennych stanów faktycznych, zaś pogląd wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2008 r., sygn. akt I OZ 910/08, dotyczy sytuacji, gdy postępowanie pełnomocnika zostało uznane za rażąco sprzeczne z zasadami profesjonalizmu. W kontekście tym pełnomocnik podniósł, że w okolicznościach faktycznych sprawy takiego zarzutu pełnomocnikowi nie można postawić, albowiem w sprawie wykonał on swoje obowiązki pełnomocnika z urzędu. Pełnomocnik zakwestionował również prawidłowość oceny, że sporządzona przez niego opinia o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej została sporządzona z naruszeniem wymogów staranności i rzetelności. Zdaniem pełnomocnika, opinia ta zawierała wszystkie niezbędne elementy (część sprawozdawczą, wskazanie i omówienie podstaw kasacyjnych z podziałem na te, które dotyczą naruszenia prawa materialnego oraz procesowego, ustalenie, czy w sprawie doszło do naruszenia tego prawa oraz wnioski końcowe) została sporządzona w sposób staranny i rzetelny, była klarowna i zrozumiała. Pełnomocnik ten podkreślił również, że opinia ta została uznana za sporządzoną zgodnie z wymogami staranności i rzetelności przez Dziekana Okręgowej Rady Adwokackiej we Wrocławiu, który nie dopatrzył się uchybień w sposobie sporządzenia tej opinii. Wyjaśnił, że fakt powołania w opinii przepisów kodeksu postępowania administracyjnego zamiast przepisów Ordynacji podatkowej miał charakter omyłki pisarskiej i nie powinien mieć wpływu na ocenę sporządzonej opinii pod kątem spełnienia przez tę opinię wymogów staranności i rzetelności. Zdaniem pełnomocnika, oczywistym jest fakt, że sprawa o sygn. akt I SA/Wr 153/16 dotyczy zobowiązania podatkowego, a zatem wszelkie wydane w sprawie decyzje, odwołanie, skarga, jak i wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu zostały sporządzone i wydane w oparciu o przepisy Ordynacji podatkowej. Pełnomocnik dodał, że na rozprawie w dniu 16 listopada 2016 r. precyzując zarzuty skargi jednoznacznie wskazał na przepisy Ordynacji podatkowej jako te, które mogły zostać naruszone, w tym m.in. na art. 122 O.p. 2. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: 2.1. Zgodnie z treścią art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U z 2018 r., poz. 1302, dalej: p.p.s.a.) rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Działając w ramach tych kompetencji Sąd uznał, że zaskarżone postanowienie referendarza sądowego z dnia 6 grudnia 2018 r. nie narusza prawa. Co za tym idzie, jest ono prawidłowe. 2.2. Dla porządku należy przypomnieć, że objęte sprzeciwem pełnomocnika postanowienie referendarza sądowego z dnia 6 grudnia 2018 r. dotyczy odmowy przyznania pełnomocnikowi z urzędu kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu z uwagi na to, że sporządzona przez tego pełnomocnika opinia o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku WSA we Wrocławiu z dnia 15 listopada 2016 r. (sygn. akt I SA/Wr 153/16) nie spełniała kryteriów należytej staranności. Wymaga podkreślenia, że taka właśnie ocena wspomnianej opinii wynika z notatki urzędowej sędziego sprawozdawcy z dnia [...] kwietnia 2017 r. (k. 170). Konsekwencją powyższego było wystąpienie Przewodniczącego Wydziału I do Okręgowej Rady Adwokackiej we W. z prośbą o wyznaczenie dla skarżącego innego pełnomocnika (adwokata) z urzędu (pismo Sądu z dnia [...] kwietnia 2017 r., k. 172). Z treści sprzeciwu pełnomocnika z urzędu należy wnosić, że pełnomocnik ten nie tylko kwestionuje zasadność uznania, że sporządzona przez niego opinia o braku podstaw o wniesienia skarg kasacyjnej nie spełnia wymogów staranności, ale i uważa, że już samo tylko sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej spełnia warunek udzielenia stronie pomocy z urzędu, a w konsekwencji, uzasadnia przyznanie pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia za świadczoną pomoc prawną. Ze stanowiskiem pełnomocnika Sąd stanowczo się nie zgadza, co należy odnieść zarówno do podjętej przez niego próby polemiki z oceną sporządzonej przez tego pełnomocnika opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej, jak i wykładni przesłanek warunkujących przyznanie pełnomocnikowi wynagrodzenia za świadczoną przez niego pomoc prawną na zasadzie prawa pomocy. 2.3. Jak wynika z treści art. 177 § 5 p.p.s.a. obowiązkiem Sądu jest czuwanie nad tym, by sporządzona przez pełnomocnika z urzędu opinia o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej (jeżeli pełnomocnik nie widzi zasadności zaskarżenia wyroku sądu pierwszej instancji) została sporządzona z zachowaniem zasad należytej staranności. Przepisy prawa nie precyzują kryteriów, jakie należy wziąć pod uwagę przy ocenie stopnia wywiązania się przez pełnomocnika z urzędu z tego obowiązku. Należy stwierdzić, że chodzić tu będzie o ocenę sposobu wykonywania przez pełnomocnika z urzędu swoich obowiązków zawodowych, zgodnie z obowiązującymi przepisami, według najlepszej woli, wiedzy, uczciwie, rzeczowo i dostatecznie starannie (por. postanowienie WSA w Lublinie z dnia 20 października 2008 r., sygn. akt II SA/Lu 936/07, CBOSA). 2.4. Niewątpliwie, tak postrzeganych kryteriów nie sposób analizować w oderwaniu od założeń systemowych instytucji prawa pomocy w ogólności. W tym w szczególności, roli jaką pełnić ma pełnomocnik z urzędu. Wyznaczenie pełnomocnika z urzędu należy postrzegać jako element procesowych gwarancji zapewnienia stronie (której nie stać na pełnomocnika z wyboru) prawa do Sądu, rozumianego jako prawo jednostki do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Tak rozumiana korelacja obowiązków zawodowych pełnomocnika z urzędu z prawem jednostki (reprezentowanego) do Sądu wynika z gwarancji konstytucyjnych (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), a także z art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284; dalej: Europejska Konwencja). Należy w tym miejscu dodać, że z bogatego dorobku orzecznictwa jakie zapadło na tle art. 6 Europejskiej Konwencji wprost wynika, że przydzielenie adwokata do reprezentowania strony samo w sobie nie gwarantuje skutecznej pomocy, a na Państwie spoczywa obowiązek zapewnienia wymaganej równowagi pomiędzy skutecznym korzystaniem z dostępu do wymiaru sprawiedliwości z jednej strony, a niezależnością zawodu prawniczego z drugiej. Każda odmowa ze strony adwokata ustanowionego w ramach prawa pomocy prawnej musi spełniać pewne kryteria jakościowe. Wymogi te nie zostaną spełnione w sytuacji, jeżeli braki w systemie pomocy prawnej pozbawiają jednostkę "praktycznego i skutecznego" dostępu do sądu, do czego mają prawo (wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 22 marca 2007 r. w sprawach: Staroszczyk przeciwko Polsce (skarga nr 59519/00) oraz Siałkowska przeciwko Polsce (skarga nr 8932/05), https://hudoc.echr.coe.int/eng). 2.5. Mając na uwadze powyższe, a przy tym, kierując się treścią wspomnianej już regulacji art. 177 § 5 p.p.s.a. uprawnionym jest stwierdzenie, że na etapie w którym dochodzi do sporządzenia przez pełnomocnika z urzędu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej to sąd jest gwarantem tego, że sporządzenie takiej opinii nie naruszy prawa jednostki do sądu, a przyznane jej prawo pomocy w postaci świadczenia usług prawniczych z urzędu zostanie w sposób efektywny, zgodnie z prawem i przy poszanowaniu interesów reprezentowanego zrealizowane w ramach obowiązujących procedur systemowych. Zapewnienie stronie tych gwarancji procesowych przez pełnomocnika z urzędu na etapie poprzedzającym ewentualne wniesienie skargi kasacyjnej ma na celu (jak w każdym przypadku korzystania z pomocy świadczonej przez tzw. fachowego pełnomocnika) optymalne ukształtowanie sytuacji prawnej strony w obliczu wykładni prawa przedstawionej w wyroku pierwszoinstancyjnym. Dbałość ze strony pełnomocnika z urzędu w sporządzeniu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej, która czyniłaby zadość wymogom formalnym i merytorycznym tego rodzaju pisma procesowego (a przez to realizującym szeroko pojęte prawo jednostki do sądu) należy odnosić do stawianych temu pełnomocnikowi – w świetle uwarunkowań systemowych – oczekiwań, że sporządzona przez niego opinia o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej zawierać będzie pogłębioną argumentację zmierzającą do wykazania stronie braku podstaw do uwzględnienia ewentualnej skargi kasacyjnej. Wszak opinia o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej z założenia służyć ma przekonaniu strony co do niecelowości złożenia skargi kasacyjnej, której złożenie z dużym prawdopodobieństwem narazi stronę na dodatkowe koszty sądowe związane z przegranym sporem przed sądem drugiej instancji. 2.6. Odnosząc powyższe standardy do sposobu w jaki pełnomocnik z urzędu wykonywał swoje obowiązki zawodowe w sprawie na etapie sporządzenia opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 15 listopada 2016 . Sąd nie ma wątpliwości co do tego, że strona reprezentowana przez tego pełnomocnika na etapie kasacyjnym nie miała zagwarantowanego prawa do sądu w sposób efektywny, albowiem, przedstawiona jej przez pełnomocnika z urzędu opinia nie zawierała żadnej argumentacji, która mogłaby w jakikolwiek sposób rzutować na świadomość strony co do stopnia powodzenia (lub nie) potencjalnej skargi kasacyjnej. W obliczu tych okoliczności strona de facto została pozbawiona faktycznej pomocy prawnej albowiem bazując na treści sporządzonej przez pełnomocnika opinii strona nie mogła nabrać przekonania co do ewentualnej zasadności ewentualnej skargi kasacyjnej (a tym samym, nie mogła dokonać wyboru optymalnego dla ukształtowania jej sytuacji prawnej jako strony w procesie). Rzeczona opinia, jak to już zostało odnotowane w notatce urzędowej sędziego sprawozdawcy z dnia [...] kwietnia 2017 r., w istocie ograniczała się do obszernego przedstawienia części sprawozdawczej oraz do przytoczenia podstaw skargi kasacyjnej ze wskazaniem, że w sprawie nie doszło do naruszenia, które pozwalałoby na sformułowanie podstaw skargi kasacyjnej. W zakresie naruszenia prawa materialnego ograniczono się jedynie do wskazania przepisów, które Sąd prawidłowo zastosował. Nie dokonano jednak żadnej wykładni tych przepisów, ani nie powiązano ich w jakikolwiek sposób ze stanem faktycznym ustalonym przez organy podatkowe, a zaaprobowanym przez Sąd. Dodatkowo, błędnie przytoczono przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, zamiast Ordynacji podatkowej. Wszystkie te okoliczności prowadzą do słusznej konstatacji referendarza sądowego co do tego, że stronie nie została udzielona pomoc prawna ze strony pełnomocnika z urzędu na pożądanym jakościowo poziomie. Sąd w pełni aprobuje również stanowisko referendarza sądowego w zakresie tego, że Dziekan Okręgowej Rady Adwokackiej nie jest organem uprawnionym do wiążącej oceny tego, czy sporządzona przez pełnomocnika z urzędu opinia o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej spełnia kryteria należytej staranności czy też nie. 2.7. Uznanie, że w okolicznościach analizowanej sprawy nie można stwierdzić, by strona w sposób efektywny miała zagwarantowane prawo do sądu w znaczeniu wszystkich przysługujących jej uprawnień procesowych, nie może pozostać bez wpływu na kwestię zasadności przyznania pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia o które wnosił. W tym zakresie Sąd w pełni podziela stanowisko wyrażone w postanowieniu WSA w Gliwicach z dnia 23 kwietnia 2018 r., sygn. akt I SA/Gl 153/17, CBOSA) co do tego, że decyzja sądu o przyznaniu pomocy prawnej oznacza, że Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z wynagrodzeniem pełnomocnika z urzędu, a sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania. Oznacza to uprawnienie i obowiązek Sądu (referendarza sądowego) ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. 2.8. W nawiązaniu do dalszej argumentacji pełnomocnika należy wyjaśnić , że podnoszoną w sprzeciwie argumentację, że treść opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej jest irrelewantna z punktu widzenia ustalenia, czy doszło do udzielenia prawa pomocy należy uznać za nieaktualną w stanie prawnym obowiązującym po 15 sierpnia 2015 r. Należy zauważyć, że w następstwie nowelizacji ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, do art. 177 został dodany § 5, z którego niewątpliwie wynikają wnioski przeciwne do tych prezentowanych w sprzeciwie. 2.9. Mając na uwadze przedstawioną argumentacją, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu działając na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego oceniając je jako podjęte na podstawie i w granicach prawa.