I SA/Wr 1607/09

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowej z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł M. S. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu tego żądania skarżący wywiódł, że na skutek eksmisji z zajmowanego lokalu w roku 2006 jego sytuacja życiowa pogarsza się. Wskazał dalej, że na skutek krachu giełdowego stracił ponad połowę oszczędności w kwocie 70.000 zł, które ulokował na Giełdzie Papierów Wartościowych, aby jak najszybciej uzyskać środki na zakup mieszkania. Argumentował, że dobrowolnie przekazuje miesięcznie kwoty około 500 zł na utrzymanie uczęszczającej do liceum córki, która wraz z żoną skarżącego mieszka w L. M. S. podał także, iż jest właścicielem akcji o wartości 6.349,05 zł, jednostek funduszu inwestycyjnego [...], samochodu marki [...] (rok produkcji 1999 r.) oraz udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, która generuje jedynie koszty. W załączeniu wniosku skarżący przedłożył kserokopię pisma Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego dla Okręgu Sądu Okręgowego we W. z dnia [...] oraz własnego pisma z dnia [...] do Prezydenta W. Do akt sprawy załączono, na żądanie skarżącego, dokumenty przedłożone wraz z jego wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 1186/08. Wynika z nich, że opłaca on miesięcznie czynsz za lokal przyznany na czas określony przez gminę w kwocie 15,28 zł, podejmowane prace dorywcze są dla niego źródłem dochodu w kwocie 200 – 600 zł, przeznaczanej na utrzymanie dziecka, korzysta z pomocy rodziny i znajomych, oraz że nie może sprzedać posiadanych akcji i jednostek funduszu inwestycyjnego, ponieważ taka transakcja naraziłaby go na straty wynikające ze spadku wartości zbywanego majątku, konieczności ponoszenia kosztów manipulacyjnych oraz zapłaty podatku przy ponownym ich zakupie. W dniu 19 grudnia 2009 r. M. S. doręczono wezwanie do przedłożenia w terminie siedmiu dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy, szczegółowej informacji o aktualnej wartości posiadanych przez wnioskodawcę jednostek funduszu inwestycyjnego, wierzytelnego odpisu statutu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością lub aktualnego odpisu z rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego spółki, której jest udziałowcem, informacji o korzystaniu z Pomocy Społecznej i innych form wsparcia państwowego a także innych dokumentów oraz informacji, których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku skarżącego. W odpowiedzi na to wezwanie wnioskodawca przesłał do Sądu pismo z dnia 23 grudnia 2009 r., w którym oświadczył, że z powodu spirali zadłużenia u rodziny i znajomych na przełomie lat 2008 - 2009 zmuszony był ze stratą sprzedać akcje i jednostki uczestnictwa za kwotę 12.000 zł. Skarżący przedłożył również kserokopię umowy zbycia jego działów w A sp. z o. o. we W. za cenę 20.000 zł z datą płatności [...], dokumentów, z których wynika aktualna wartość jego papierów wartościowych – 49.891,73 zł, przyznanie skarżącemu lokalu przy ul. [...] we W., a także fakt zaciągnięcia u członków rodziny i znajomych pożyczek na łączną kwotę 17.500 zł W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych oraz ponoszenia kosztów zastępstwa procesowego stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Dodatkowo z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu radcy prawnego (adwokata, doradcy podatkowego, rzecznika patentowego) jest z kolei nieodpłatne korzystanie strony z profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Sąd ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów postępowania sądowego (kosztów sądowych oraz wynagrodzenie radcy prawnego) oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów postępowania sądowego zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i interesu strony skarżącej. Instytucja zwolnienia od kosztów postępowania sądowego jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty postępowania sądowego zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Treść akt niniejszej sprawy obligowała do stwierdzenia, iż nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym oraz w częściowym, gdyż sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy nie można uznać za wykluczającą odpowiednio poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wynika z akt sprawy M. S., mimo trudnej, bieżącej sytuacji finansowej, nie korzysta w pełni ze zgromadzonych składników majątku (akcji, jednostek funduszu inwestycyjnego) w celu ponoszenia swoich aktualnych wydatków, w tym związanych z uczestniczeniem w postępowaniu sądowym. Za niedopuszczalną, w świetle powyższych faktów, trzeba uznać próbę przenoszenia na budżet Państwa, tj. na ogół podatników, finansowych skutków samodzielnej decyzji M. S. w zakresie dysponowania jego majątkiem, który nadal – mimo znacznego spadku jego wartości - stanowi obiektywne źródło uzyskania środków na opłacanie kosztów sądowych oraz profesjonalnego zastępstwa procesowego w sprawie wszczętej z jego skargi. Zasadnicze znaczenia dla negatywnej oceny wniosku M. S. ma zestawienie przyznanej przez skarżącego aktualnej wartości jego akcji oraz jednostek funduszu inwestycyjnego oraz oczekiwana zapłata 20.000 zł tytułem sprzedanych udziałów w spółce z poziomem życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy – zostałby przeniesiony ciężar zwolnienia z kosztów sądowych i opłacenia zastępstwa procesowego. Nie sposób dopuścić do takiej sytuacji, gdy wnioskodawca nadal dysponuje łatwym do spieniężenia majątkiem o łącznej wartości 69.891,74 zł. Na marginesie należy wskazać, że odmowa przyznania stronie pomocy profesjonalnego pełnomocnika nie ogranicza jej prawa do Sądu, albowiem Sąd, stosownie do dyspozycji art. 6 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w razie potrzeby udzieli stronie niezbędnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczy stronę o skutkach prawnych tych czynności oraz ich zaniedbań. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ziszczenia się w jego sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanek przyznania mu prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono, jak w sentencji, o odmowie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy.