I SA/Wr 163/09

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi W. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego obejmującego składki na ubezpieczenie społeczne za lata 1993 - 1997 postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie, W. S. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata celem sporządzenia skargi kasacyjnej. W uzasadnieniu tego żądania wskazał, że jego sytuacja rodzinna i majątkowa jest bardzo trudna i nie może ponieść kosztów zastępstwa procesowego bez istotnego uszczerbku dla siebie oraz dla swojej rodziny. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i pełnoletnim synem, oraz że uzyskuje dochód między innymi w kwocie 2.000 zł (brutto) z tytułu umów zlecenia. W dniu 22 maja 2009 r. wnioskodawcy doręczono wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy, odpisu zeznania podatkowego skarżącego oraz jego żony podatku dochodowego od osób fizycznych za lata 2007 oraz 2008 wraz z załącznikami, zaświadczenia z Urzędu Skarbowego o wysokości deklarowanych przez skarżącego oraz jego żonę przychodów za ostatnie trzy miesiące, szczegółowego - określonego kwotowo - zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków skarżącego i jego rodziny ze wskazaniem źródeł ich finansowania, szczegółowych wyciągów z posiadanych przez skarżącego i jego żonę rachunków i lokat bankowych, w tym dewizowych, za ostatnie trzy miesiące, szczegółowych informacji o posiadanych przez skarżącego i jego żonę środków transportu, informacji o tytule prawnym do nieruchomości położonej we Wrocławiu przy ul. S. 18/1, informacji o korzystaniu z Pomocy Społecznej i innych form wsparcia państwowego oraz innych dokumentów I informacji, których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku skarżącego. W odpowiedzi na to wezwanie wnioskodawca przesłał fotokopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2007 i 2008 (PIT-36), z których wynika, że wraz z żoną uzyskał dochód w kwocie odpowiednio 18.194,25 zł oraz 15.666,92 zł. Wskazać należy, że skarżący prowadził w 2008 r. działalność gospodarczą, w ramach której wypracował przychód w kwocie 40.542 zł, obciążony kosztami uzyskania w kwocie 34.402,92 zł. Nadto w piśmie procesowym z dnia 30 maja 2009 r. wnioskodawca oświadczył, że w roku 2009 wraz żoną nie uzyskali dochodu w wysokości przekraczającej kwotę wolną od podatku i nie składali żadnej deklaracji w tej sprawie, nie jest w stanie wykazać szczegółowego zestawienia wydatków, ponieważ mieszka wspólnie z rodzicami i nie jest w stanie dokonać takiego wyliczenia, nie posiada żadnego środka transportu, oraz że mieszkanie pod ww. adresem jest własnością jego rodziców. Podał także, iż ani on ani nikt z jego rodziny nie korzysta z pomocy opieki społecznej. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Powołane unormowania procesowe winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku ponoszenia finansowego ciężaru udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym, w tym także wpisu sądowego od skargi kasacyjnej i wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika, stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu adwokata (radcy prawnego, doradcy podatkowego, rzecznika patentowego) jest natomiast nieodpłatne korzystanie strony z profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Sąd ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący w złożonym do akt formularzu wniosku w sposób lakoniczny umotywował swoje żądanie, a nadto nie dostarczył, mimo wezwania, informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych przez skarżącego oświadczeń. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni zatem poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1980 r. sygn. akt I CZ 99/80). Treść materiału aktowego niniejszej sprawy obligowała do stwierdzenia, że nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Złożone przez skarżącego oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jej rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku strona skarżąca ograniczyła się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jej złym stanie majątkowym i braku wystarczających dochodów - utrzymywanie trzyosobowej rodziny z dochodu miesięcznego w kwocie 2.000 zł oraz brak majątku. Uchyliła się natomiast od ich wykazania i uzupełnienia w sposób określony w doręczonym wezwaniu. W sprawie ma to o tyle istotne znaczenie, że w oświadczeniu z dnia 30 maja 2009 r. skarżący podał, że we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z jego żoną i synem – inaczej niż podano w formularzu wniosku - pozostają także jego rodzice. Zatem również dochody rodziców wnioskodawcy stanowią jedno ze źródeł utrzymania wspólnego gospodarstwa domowego, natomiast ich wydatki obciążają budżet tego gospodarstwa. Brak informacji w tym zakresie powoduje, że niemożliwe stało się wystarczająco pełne zbadanie, czy w sprawie zachodzą przesłanki przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Tylko bowiem brak wątpliwości co do stanu faktycznego uzasadniającego przyznanie prawa pomocy daje podstawę dla przeniesienie ciężaru finansowego udziału strony w postępowaniu przed sądem administracyjnym w sprawie indywidualnej na budżet Państwa, a w konsekwencji na wszystkich podatników. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania mu prawa pomocy. Wobec takiego wniosku, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono jak w sentencji.