I SA/Wr 178/14

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi B. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 391 zł B. M. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu tego żądania podała strona, że na skutek wyliczenia jej zobowiązań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych oraz w podatku od towarów i usług za lata 2007 – 2011, na łączną kwotę 493.542 zł utraciła płynność finansową, natomiast kontrahenci jej spółki cywilnej przestali współpracować ze spółką na skutek czynności procesowych organów podatkowych. Dalej argumentowała, że jej spółka cywilna została zlikwidowana w czerwcu 2013 r., oraz że na utrzymaniu wnioskującej pozostają syn i mąż, który z powodu chorób wymaga leków za kwotę około 400 zł miesięcznie. Nadmieniła skarżąca, że w postępowaniu przed organem podatkowym I instancji korzystała z usług radcy prawnego, który zmarł, a żaden inny nie podjął się dalszego prowadzenia sprawy. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała skarżąca, że urząd skarbowy egzekwuje od niej i jej męża podatki na kwotę 106.208 zł, ponosi wydatki na bieżące utrzymanie w kwocie 2.000 zł miesięcznie, natomiast na dochód jej gospodarstwa domowego składa się jej wynagrodzenie w kwocie 1.780 zł (brutto) oraz renta jej męża w kwocie 1.336,44 zł (brutto). Na wezwanie skarżąca przesłała dokumenty, z których wynika, ponad wcześniej podane fakty, że w roku 2012 uzyskała dochód z działalności wykonywanej osobiście w kwocie 700,70 zł oraz poniosła stratę w prowadzonej w formie spółki cywilnej działalności gospodarczej w kwocie 1.515,37 zł (przy przychodzie w kwocie 385.593,06 zł), natomiast w roku 2013 uzyskała dochód ze stosunku pracy w kwocie 16.569,59 zł, z tytułu działalności wykonywanej osobiście w kwocie 72,77 zł, oraz poniosła stratę w prowadzonej w formie spółki cywilnej działalności gospodarczej w kwocie 55.305,32 zł (przy przychodzie w kwocie 59.713,96 zł); jej mąż w roku 2012 uzyskał świadczenie rentowe w kwocie 4.342,48 zł, dochód z innych źródeł w kwocie 8.248,07 zł oraz poniósł stratę z prowadzonej w formie spółki cywilnej działalności gospodarczej w kwocie 1.208,46 zł (przy przychodzie w kwocie 385.593,06 zł); w roku 2013 uzyskał on świadczenie rentowe w kwocie 15.683,50 zł oraz poniósł stratę z prowadzonej w formie spółki cywilnej działalności gospodarczej w kwocie 55.381,34 zł (przy przychodzie w kwocie 59.713,96zł.). W kwietniu, maju i czerwcu 2013 r. spółka cywilna skarżącej i jej męża świadczyła usługi i dostarczała towary o wartości odpowiednio 5.517 zł, 10.135 zł oraz 2.386 zł. Nieruchomość, którą wskazała skarżąca jako miejsce zamieszkania, jest własnością jej rodziny. W treści pisma procesowego z dnia 2 kwietnia2014 r. wskazała skarżąca, że wydatki na leki jej męża zamykają się w kwocie około 800 zł, oraz że wraz z mężem nie korzysta ze wsparcia Pomocy Społecznej. Z urzędu wskazać trzeba, że w sprawach zawisłych przed Sądem ze skargi B. M. oraz jej męża D. M. o sygn. akt. od I SA/Wr 174/14 do I SA/Wr 183/14 zostali oni wezwani do uiszczenia wpisu sądowego od wniesionych środków prawnych w łącznej kwocie 5.341 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2) cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Zdaniem referendarza sądowego ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Natomiast istotą prawa pomocy w zakresie ustanowenia z urzędu radcy prawnego jest nieodpłatne korzystanie strony z usług profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez budżet państwa ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona skarżąca - ze względu na swój stan majątkowy, obejmujący z jednej strony aktualne dochody i wartość majątku, a z drugiej - bieżące wydatki - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Winno się dalej stwierdzić, iż koszty postępowania sądowego zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi strony, do których zalicza się ciążące na niej zobowiązania cywilnoprawne i publicznoprawne. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Dlatego uszczuplenie zasobów majątkowych strony w rezultacie regulowania - dobrowolnego lub w trybie przymusowej egzekucji - jej zobowiązań nie może odnieść zamierzonego skutku w postaci uzasadnienia wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów postępowania sądowego zostałby przeniesiony. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów postępowania sądowego oparte jest na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. wykazaniu niemożności ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania. Istotny dla oceny argumentacji strony w zakresie uzasadnienia rozpoznawanego wniosku pozostaje fakt, wynikający z zeznań podatkowych skarżącej i jej męża, utrzymywania ich miejsca zamieszkania oraz ponoszenia innych kosztów utrzymania ich trzyosobowego gospodarstwa domowego w latach 2012 i 2013, mimo iż w roku 2012 skarżąca uzyskała dochód z działalności wykonywanej osobiście w kwocie 700,70 zł oraz poniosła stratę w prowadzonej w formie spółki cywilnej działalności gospodarczej w kwocie 1.515,37 zł (przy przychodzie w kwocie 385.593,06 zł), natomiast w roku 2013 uzyskała ona dochód ze stosunku pracy w kwocie 16.569,59 zł, z tytułu działalności wykonywanej osobiście w kwocie 72,77zł, oraz poniosła stratę w prowadzonej w formie spółki cywilnej działalności gospodarczej w kwocie 55.305,32 zł (przy przychodzie w kwocie 59.713,96 zł); z kolei jej mąż w roku 2012 uzyskał świadczenie rentowe w kwocie 4.342,48 zł, dochód z innych źródeł w kwocie 8.248,07 zł oraz poniósł stratę w prowadzonej w formie spółki cywilnej działalności gospodarczej w kwocie 1.208,46 zł (przy przychodzie w kwocie 385.593,06 zł); w roku 2013 uzyskał on świadczenie rentowe w kwocie 15.683,50 zł oraz poniósł stratę w prowadzonej w formie spółki cywilnej działalności gospodarczej w kwocie 55.381,34 zł (przy przychodzie w kwocie 59.713,96 zł.). Z zestawienia tych kwot wynika, że jako małżeństwo w roku 2012 uzyskali dochód w łącznej kwocie 10.567,42 zł (brutto), co daje w skali miesiąca kwotę około 880,61 zł (brutto), natomiast w roku 2013 ponieśli stratę w łącznej kwocie 78.360,80 zł, tj. nie uzyskiwali w skali miesiąca dochodu w ogóle. Oznacza to, że oboje posiadali inne zasoby majątkowe, z których ponosili koszty swojego utrzymania. Z akt sprawy nie wynika, jakie to były lub są zasoby, ani jaka była lub jest ich aktualna wartość. Już te wątpliwości powodują, że w sprawie nie sposób mówić o wykazaniu przez skarżącą niemożności ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania. Rozbieżność ta prowadzi do powstania wątpliwości co do zupełności i prawdziwości wykazania przez skarżącą jej sytuacji materialnej, które stanowi podstawę oceny wystąpienia w spawie przesłanki określonej w powołanym art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Już ta wątpliwości powoduje, że w sprawie nie sposób mówić o wykazaniu przez skarżącą niemożności ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad oraz reguł logicznego myślenia i doświadczenia życiowego referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżąca nie wykazała, iż w jej sytuacji materialnej i rodzinnej zaistniała przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Wprawdzie zestawienie aktualnych dochodów skarżącej i jej męża oraz kosztów ich utrzymania skłania do rozważenia uwzględnienia żądania skarżącej, to jednak wyżej wskazana wątpliwość co do zupełności wykazania sytuacji majątkowej jej gospodarstwa domowego doprowadziła referendarza sądowego do konkluzji, że oboje z mężem posiadali inne zasoby majątkowe, z których ponosili koszty swojego utrzymania w latach 2012 i 2013. Z akt sprawy nie wynika, jakie to były lub są zasoby, ani jaka była lub jest ich aktualna wartość i z jakiego powodu nie korzystają oni obecnie z tych zasobów. W tym stanie rzeczy referendarz sądowy, działając na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji.