I SA/Wr 186/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym Przewodniczący: Sędzia WSA Aleksandra Sędkowska po rozpoznaniu w Wydziale I w dniu 22 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 13 kwietnia 2017 r. (sygn. akt I SA/Wr 186/17) o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A sp. z o.o. z/s we W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia 20 grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego za miesiące od marca do października 2011 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 13 kwietnia 2017 r. (sygn. akt I SA/Wr 186/17) o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych. Strona skarżąca, zastępowana przez adwokata, wraz ze skargą wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych (wpis od skargi wyznaczony został na kwotę 44.548 zł). W uzasadnieniu wniosku wskazała, że w związku z wydaną decyzją przez organ podatkowy wszczęto postępowanie zabezpieczające, a następnie egzekucyjne. W wyniku wszczętego postępowania spółka utraciła płynność finansową, a tym samym również środki na pokrycie wpisu od skargi. Ponadto w związku z egzekucją postawiono w stan wymagalności kredyt bankowy w kwocie 2.508.562,47 zł. i dokonano zajęcia wszelkich środków finansowych spółki, w tym jej rachunków bankowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach podano, że kapitał zakładowy spółki wynosi 500.000 zł, wartość środków według stanu na rok 2015 – 4.470.843,02 zł, a zysk w 2015 r. wyniósł 372.151,25 zł. Saldo pięciu posiadanych rachunków na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosiło: 0 zł (rachunek zajęty do kwoty 2.512.162,06 zł), 6.988,66 zł (rachunek zajęty do kwoty 4.124.496,24 zł), na trzech pozostałych rachunkach saldo wynosiło 0 zł. Jako dodatkowe informacje strona powołała zobowiązania w podatku od towarów i usług określone decyzją Dyrektora UKS we W. z dnia 19 września 2016 r. na kwotę 2.967.788,00 zł. Decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności. Do wniosku załączono pismo banku o wypowiedzeniu umowy kredytu oraz wydruki z rachunków bankowych na potwierdzenie sald. Z dokumentów przedłożonych na wezwanie referendarza sądowego wynika, że spółka na koniec 2015r. odnotowała przychody netto w wysokości 142.233.758 zł, wartość jej należności krótkoterminowych wynosiła 13.349.616,34 zł, a zobowiązań krótkoterminowych – 18.970.277,15 zł. Nie zostały przedłożone dokumenty finansowe za 2016 r. i za pierwsze miesiące 2017 r., gdyż zgodnie z oświadczeniem prezes zarządu, dotychczas nie sporządzono jeszcze bilansu oraz rachunku zysków i strat za te okresy. Zgodnie z deklaracjami VAT-7 za grudzień 2016 oraz za styczeń i luty 2017 r., spółka dokonała w tych miesiącach dostaw towarów i usług na kwoty odpowiednio: 8.643.720 zł, 9.327.614 zł i 9.288.318 zł oraz zakupów związanych z działalnością opodatkowaną na kwoty: 8.879.144 zł, 8.667.840 zł i 9.033.434 zł. Przedłożono wydruki historii trzech rachunków bankowych z adnotacjami prezes zarządu, że konto w P. zostało zamknięte w styczniu 2017 r. z powodu braku wpływu środków i zajęć komorniczych, konto w B. zostało zamknięte z tego samego powodu 27 marca 2017 r., a na koncie w banku M. brak było wpływów w okresie od stycznia do marca 2017r. z powodu zajęć komorniczych. Przedłożona też została kopia zawiadomienia o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej (zobowiązania kontrahenta spółki) z marca 2017 r. z wykazaną kwotą dochodzonych należności 11.044.341,99 zł oraz trzy tytuły wykonawcze. Postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2017 r. referendarz sądowy odmówił przyznał stronie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zdaniem referendarza, przedstawione przez skarżącą spółkę we wniosku okoliczności nie dają podstawy do przyjęcia, że nie ma ona dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Referendarz podkreślił, że strona prowadzi działalność gospodarczą, w której miesięczne obroty sięgają 8-9 mln złotych. Stwierdzono, że jakkolwiek strona wykazała, że wobec niej prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, a egzekwowana kwota sięga ponad 11.000.000 zł, nie jest to jednak równoznaczne z tym, że faktycznie strona została pozbawiona tej kwoty. Referendarz zwrócił uwagę, że sama prezes zarządu wskazała, że rachunki zostały zamknięte z powodu egzekucji zobowiązań przez urząd skarbowy. Na wydrukach rachunków brak jest zapisów co do kwot zablokowanych. Według referendarza, zajęcie rachunków w postępowaniu egzekucyjnym uniemożliwiłoby ich zamknięcie. Ponadto referendarz sądowy zwrócił uwagę na wybiórcze przedstawienie przez spółkę historii trzech rachunków. Spółka została zobligowana do przedłożenia ich wydruków za okres od grudnia 2016 r. do lutego 2017 r. Historia rachunku w P., który zgodnie z oświadczeniem prezes zarządu został zamknięty w styczniu 2017 r., obejmowała okres od 1 do 11 stycznia 2017 r., historia rachunku w B., który został zamknięty 27 marca 2017 r., dotyczy okresu od 7 do 15 marca 2017 r., zaś historia konta w banku M. dotyczy okresu od 1 do 30 grudnia 2016 r. Odnosząc się do oświadczenia prezesa zarządu, że na rachunkach nie było wpływów, referendarz wskazał, że strona po to została wezwana do przedłożenia konkretnych dokumentów, aby rozpoznający wniosek referendarz był w stanie zweryfikować złożone oświadczenia. Poza tym, w ocenie referendarza nawet jeżeli przyjąć, że na rachunkach bankowych we wskazanym okresie – od grudnia 2016 do lutego 2017 r. – brak było operacji bankowych, to mając na uwadze dane wynikające z deklaracji VAT-7 za te same miesiące, należałoby przyjąć, że spółka prowadzi działalność z pominięciem tych rachunków. W przekonaniu referendarza również fakt wszczęcia postępowania egzekucyjnego nie stanowi okoliczności, która pozwoliłaby na przyjęcie, że spółka nie dysponuje wystarczającymi środkami na opłacenie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, w tym wpisu od skargi w kwocie 44.548 zł, który zwykle w postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowi najwyższy koszt sądowy. W sprzeciwie z dnia 28 kwietnia 2017 r. strona zarzuciła referendarskiemu postanowieniu naruszenie: 1) art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. poprzez dowolne przyjęcie, że skarżąca nie wykazała, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, podczas gdy z przedstawionych przez nią dokumentów jednoznacznie wynika, że skarżąca na otwartych rachunkach bankowych nie posiada żadnych środków pieniężnych; obrót sięgający 8-9 min złotych stanowi o "majętności" strony, podczas gdy zgodnie z zasadą doświadczenia życiowego obrót stanowi sumę dokonanych transakcji i nie świadczy w żaden sposób o fakcie, że na rachunku bankowym znajdują się jakiekolwiek środki pieniężne; 2) naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez jego niezastosowanie i uniemożliwienie spółce skorzystania z prawa do sądu poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy pomoc ta winna być przyznana, natomiast jej brak zamyka skarżącej drogę dalszego postępowania sądowego i w rzeczywistości narusza jej prawo do obrony i przedstawienia Sądowi argumentów przemawiających za uchyleniem zaskarżonej decyzji wydanej przez organ administracji publicznej, podczas gdy brak środków pieniężnych nie powinien być przeszkodą do skorzystania z prawa do sądu. W uzasadnieniu zarzutów sprzeciwu jego autor argumentował, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca strona przedstawiła swoją trudną sytuację materialną i fakt, że obecnie na otwartych rachunkach bankowych nie posiada żadnych środków pieniężnych. Referendarz błędnie przyjął, że miesięczny obrót sięgający 8-9 min złotych stanowi o majętności strony. Zwrócono uwagę, że obrót stanowi sumę dokonanych transakcji i nie świadczy w żaden sposób o fakcie, że na rachunku bankowym znajdują się jakiekolwiek środki pieniężne. Wskazano, że na rachunkach bankowych strona posiada zajęcia na łączną kwotę 6.636.658,30 zł, tj. odpowiednio 2.512.162,06 zł na koncie w B. S.A. oraz 4.124.496,24 na koncie w B. S.A. Tym samym nawet jeśli skarżąca wygospodarowałaby kwotę w wysokości 44.548 zł na rachunku bankowym prowadzonym przez B. S.A. lub B. to zostałaby ona zajęta, a następnie wyegzekwowana. Nadto wskazano na posiadanie zobowiązania z tytułu decyzji nr [...] wydanej przez Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej we W. dotyczące podatku od towarów i usług na kwotę 2.967.788,00 zł, zaopatrzoną w rygor natychmiastowej wykonalności. Zdaniem skarżącej, w sprawie doszło do naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy pomoc ta winna być przyznana, natomiast jej brak zamyka skarżącej drogę dalszego postępowania sądowego i w rzeczywistości narusza jej prawo do obrony i przedstawienia Sądowi argumentów przemawiających za uchyleniem zaskarżonej decyzji wydanej przez organ administracji publicznej, podczas gdy brak środków pieniężnych nie powinien być przeszkodą do skorzystania z prawa do sądu. Za wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 kwietnia 2014 r., sygn. SK 12/13, autor sprzeciwu wskazał, że Konstytucja nie zakazuje wprowadzenia zasady odpłatności postępowania sądowego, wyklucza jednak ustanawianie barier ekonomicznych w postaci nadmiernych kosztów postępowania. Zbyt wysokie koszty postępowania sądowego stanowią istotne ograniczenie dostępu do sądu i mogą uniemożliwiać jednostce dochodzenie praw na drodze sądowej. Oznacza to, że odmowa przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie pociąga za sobą naruszenie prawa do sądu, bowiem skarżąca nie jest w stanie uiścić wpisu sądowego od skargi w kwocie 44.548,00 zł, a tym samym nie może wzruszyć w jej ocenie błędnej decyzji organu administracji publicznej. Powyższe może spowodować, że dotknięta wadami decyzja pozostanie w obrocie prawnym ze względu na niemożność skorzystania przez stronę z przysługującego jej prawa do sądu, co nie powinno mieć miejsca w demokratycznym państwie prawnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.) rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie zaś do treści art. 260 § 2 p.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 245 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy może nastąpić bądź w zakresie całkowitym, bądź częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Przysługuje ono osobie prawnej, która wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Jak wynika z akt sprawy skarżąca spółka wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych, a zatem w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Wysokość wpisu sądowego od skargi wynosi w niniejszej sprawie 44.584 zł. Oceniając sytuację finansową skarżącej spółki na podstawie złożonych przez nią oświadczeń i dokumentów źródłowych Sąd doszedł do wniosku, że nie wykazała ona, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W orzecznictwie podkreśla się, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od podmiotów toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04, niepubl.). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji RP, każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienie od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (vide: postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, niepubl.). Wyjaśnić również należy, że każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel. Jak wskazywał NSA w postanowieniu z dnia 21 marca 2006 r., sygn. akt II FZ 196/06, obowiązkiem podmiotu, nawet prowadzącego działalność gospodarczą nieobarczoną nadzwyczajnym ryzykiem sporu, jest gromadzenie odpowiednich środków finansowych na koszty sądowe. Normalnym bowiem następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, zatem koszty sądowe powinny być traktowane jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Z kolei w postanowieniu z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13, NSA stwierdził m.in., iż nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych uniemożliwia ten dostęp. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Zauważenia wymaga przy tym, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z dnia 29 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 191/11). Sąd w całości podziela przytoczone powyżej rozważania i poglądy. Ze znajdujących się w aktach sprawy deklaracji VAT-7 za grudzień 2016 oraz za styczeń i luty 2017 r., wynika, że spółka dokonała w tych miesiącach dostaw towarów i usług na kwoty odpowiednio: 8.643.720 zł, 9.327.614 zł i 9.288.318 zł oraz zakupów związanych z działalnością opodatkowaną na kwoty: 8.879.144 zł, 8.667.840 zł i 9.033.434 zł. Spółka prowadzi zatem działalność gospodarczą, której miesięczne obroty sięgają 8-9 mln zł. Powyższe oznacza zatem, że skarżąca, pomimo wszczęcia wobec niej postępowania egzekucyjnego oraz zamknięcia rachunków bankowych nadal uzyskuje wysokie przychody z prowadzonej przez siebie działalności oraz ponosi koszty i wydatki związane z tą działalnością. Jak już natomiast wskazano powyżej, koszty sądowe związane z wniesioną przez skarżącą w niniejszej sprawie skargą są jednym z wydatków związanych z prowadzoną przez działalnością gospodarczą i winny być pokrywane przez nią na równi z innymi wydatkami w ramach posiadanych środków. Znamienne jest również to, że skarżący nie przedłożył do akt sprawy dokumentów finansowych za 2016 r, za pierwsze miesiące 2017 r. zarówno w terminie wyznaczonym przez referendarza jak i później przy sprzeciwie. Powyższe w konsekwencji nie pozwala uznać, że w przypadku skarżącej została spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, o której mowa w przepisie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Sąd zauważa również w tym miejscu, że na gruncie niniejszej sprawy aktualny pozostaje też pogląd, iż spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ubiegająca się o prawo ubogich, (...) nawet w razie przeciążenia majątku swego ponad wartość nie może się powołać na swe zupełne ubóstwo, gdyż może pokryć opłaty sądowe przez zażądanie dopłat od wspólników (orzeczenie SN z dnia 13 września 1937 r., sygn. akt II C 618/37, OSN(C) 1938/6/293, Lex 4328). Dopłaty mogą być wykorzystane także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (por. postanowienie NSA z dnia 6 czerwca 2014 r., sygn. akt II FZ 725/14). Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.