I SA/Wr 228/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi W. O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2004 postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie, W. O. w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 423 zł złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W jego uzasadnieniu podał, że prowadzona od roku 1992 działalność gospodarcza nie przynosi "w ostatnich latach" dochodów albo przynosi niewielki zysk. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi wraz z matką, żoną i 19-letnim synem, jest właścicielem dwóch mieszkań o powierzchni 102 m² i 62 m² oraz nieruchomości rolnej o powierzchni 160 ha, a ich dochodem jest niewielki zysk z działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego oraz emerytura jego matki w kwocie 1.160 zł (brutto). Z przesłanych przez wnioskodawcę dokumentów wynika, że miesięczne wydatki na utrzymanie obu mieszkań, w których skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wynoszą 741,42 zł, z tytułu usług telekomunikacyjnych uiszcza on kwoty od 64,79 zł do 588,82 zł i jest właścicielem dwóch samochodów marki [...] (rocznik 2002) o wartości 22.000 zł oraz [...] (rocznik 1997) o wartości 5.500 zł. W roku 2008 prowadzona przez wnioskodawcę działalność gospodarcza przyniosła przychód w kwocie 85.462,60 zł obciążony kosztami jego uzyskania w kwocie 82.041,15 zł, natomiast w pierwszych trzech kwartałach roku 2009 r. dokonał dostawy towarów oraz świadczył usługi o wartości odpowiednio 23.073 zł, 29.901 zł i 20.163 zł. Nadto Naczelnik Urzędu Skarbowego W.-F. dokonał zajęcia prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego bankiem o wartości 18.604,32 zł. Mimo wezwania skarżący nie przesłał zeznania podatkowego dot. podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2009 wraz z załącznikami lub informacji o uzyskanych dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy za 2009 r. Z urzędu wskazać należy, że w zawisłych ze skarg W. O. sprawach skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego w łącznej kwocie 723 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych i ponoszenia kosztów profesjonalnego zastępstwa procesowego stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dla dochodzenia swoich praw oraz sposobu uczestniczenia w postępowaniu sądowym. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Istotą prawa pomocy w zakresie przyznania z urzędu adwokata (radcy prawnego, doradczy podatkowego, rzecznika patentowego) jest natomiast nieodpłatne korzystanie strony z profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Sąd ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów postępowania sądowego (kosztów sądowych oraz wynagrodzenie adwokata) oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów postępowania sądowego zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i interesu strony skarżącej. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Stwierdzenie to jest szczególnie aktualne w przedmiotowej sprawie, gdyż skarżący ponosi – co wynika z historii jego rachunku bankowego - koszty sądowe związane z uczestniczeniem w postępowaniu przed sądem powszechnym. Mając na uwadze powołane przepisy prawa oraz wywiedzione z nich zasady treść akt niniejszej sprawy upoważniała, zdaniem referendarza sądowego, do stwierdzenia, że nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy ani we wnioskowanym zakresie całkowitym ani w zakresie częściowym. Sytuacji materialnej oraz rodzinnej skarżącego nie można bowiem uznać za stan uniemożliwiający ponoszenie jakichkolwiek kosztów postępowania czy też pełnych kosztów postępowania (bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny). Po pierwsze, wskazać trzeba, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z trzema osobami w dwóch mieszkaniach o łącznej powierzchni 164 m² i ponosi z tego tytułu opłaty czynszowe w łącznej kwocie 741,42 zł. Ponosi jednocześnie koszty świadczonych na jego rzecz usług telekomunikacyjnych w kwotach nawet 588,82zł miesięcznie. W ocenie referendarza sądowego takiego wydatkowania nie sposób uznać za racjonalne i powodowane obiektywnymi przesłankami w sytuacji finansowej, która wynika z oświadczeń i dokumentów złożonych przez wnioskodawcę do akt sprawy. W rezultacie niedopuszczalne jest obciążenie budżetu państwa i ogółu podatników konsekwencjami autonomicznych decyzji skarżącego w kwestii dysponowania jego ograniczonymi środkami pieniężnymi w wyżej wskazany sposób. Po drugie, przesądzający dla oceny zasadności wniosku skarżącego jest fakt posiadania przez niego nieruchomości (nieruchomości gruntowa o znacznej powierzchni oraz dwa lokale mieszkalne), które stanowią obiektywne źródło uzyskania środków pieniężnych na opłacanie kosztów postępowania sądowego w sprawach wszczętych ze skarg wnioskodawcy, również w przypadku pogorszenia finansowych wyników prowadzonej przez niego działalności gospodarczej i braku innych dochodów. Konkludując podkreślenia wymaga, iż strona, która posiada źródło stałych dochodów oraz zasoby majątkowe (nieruchomości) o znacznej wartości, tak jak w niniejszej sprawie, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów postępowania sądowego jest ograniczeniem dostępności jej prawa do sądu. Wskazać należy, iż prawo pomocy ma w swojej istocie stanowić zabezpieczenie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Ma umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Jednocześnie konieczność ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw, stąd strony powinny w miarę możliwości uczestniczyć w kosztach postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 372/04, niepublik.). W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 1) i 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ziszczenia się w jego sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanek przyznania mu prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono, jak w sentencji, o odmowie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy.