I SA/Wr 251/12

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku skarżących o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M.S. i W.S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 22 grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. postanawia: 1. przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnić ją od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 1.000 (słownie: tysiąc 00/100) złotych, 2. w pozostałym zakresie odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 8.179 zł, M.S. i W.S., reprezentowani w postępowaniu sądowoadministracyjnym przez doradcę podatkowego, wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podali, że nie są w stanie ponieść kosztów sądowych w sprawie bez uszczerbku dla ich koniecznego utrzymania w związku z pogarszającą się sytuacją materialną na skutek przymusowego wykonania ich zobowiązań podatkowych, wynikających z decyzji organów podatkowych, w tym w drodze zajęcia składników ich majątku oraz rachunków bankowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wskazali, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzą z pełnoletnim synem i są właścicielami niezabudowanej działki budowlanej. W rubryce dochody wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym podali otrzymywane świadczenie pielęgnacyjne w kwocie 520 zł, wynagrodzenie z umowy o pracę W.S. w kwocie 1.620 zł (brutto) oraz rentę socjalną syna w kwocie 525,88 zł (brutto). W odpowiedzi na wezwanie M.S. i W.S. przesłali dokumenty, z których, ponad oświadczone wcześniej fakty, wynika, że skarżący miesięczne wydatki swojego gospodarstwa domowego w kwocie 1.900 zł ponoszą z wykazanych dochodów oraz dzięki pomocy rodziny. W roku 2010 skarżąca i skarżący uzyskali dochód w kwocie odpowiednio 3.920,89 zł (przy kosztach jego uzyskania w kwocie 17.196,84 zł) i 14.578,16 zł, natomiast w roku 2011 skarżący uzyskał dochód w kwocie 16.331, 28 zł. W piśmie procesowym z dnia 21 marca 2012 r. skarżący oświadczyli, że środki finansowe na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika pochodzą "z pomocy córki K.S.", która udziela im pomocy finansowej dzięki dochodom z własnej działalności gospodarczej. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2)). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji, gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazali, że ich sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie sposób bowiem przyjąć, że strona, która posiada stałe źródło dochodu, pomimo iż dochód ten w zestawieniu z jej zobowiązaniami jest niewysoki, nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Skarżący bowiem, jak wynika ze zgromadzonego materiału aktowego, nie są pozbawieni możliwości zarobkowych. Nadto uzyskują pomoc materialną od członków rodziny. Jednocześnie wskazać należy, że to strona skarżąca samodzielnie podjęła decyzję o sfinansowaniu udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika w pierwszej kolejności, tj. przed zabezpieczeniem środków na opłacenie wpisów sądowych od wnoszonych skarg. Istotny w tym zakresie jest fakt, że dla wszczęcia postępowania przed sądem administracyjnym pierwszej instancji nie jest konieczny, w przeciwieństwie do uiszczenia wpisu sądowego, udział profesjonalnego pełnomocnika. Zdaniem referendarza sądowego nie można przenosić na budżet państwa i ogół podatników ewentualnych konsekwencji wyboru dokonanego w przez stronę skarżącą w wyżej wskazanym zakresie, tj. braku środków pieniężnych na opłacenie wpisu sądowego od skargi. Bez znaczenia pozostaje przy tym fakt, że środki pieniężne na opłacenie usług profesjonalnego pełnomocnika pochodzą od córki wnioskodawców. Bez względu bowiem na źródło pochodzenia tych środków, to od skarżących zależy cel ich wydatkowania. Z tych przyczyn orzeczono jak w pkt 2. sentencji postanowienia. Natomiast badając sytuację materialną i rodzinną skarżących z punktu widzenia ustawowych warunków przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych obejmującego zwolnienie od wpisu sądowego od skargi referendarz sądowy stwierdził, że w sprawie zaistniały ustawowe wymogi konieczne dla częściowego zwolnienia strony skarżącej z kosztów sądowych, tj. zwolnienia jej z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie przekraczającej 1.000 zł. Rozstrzygnięcie w tym zakresie znalazło wyraz w pkt 1. sentencji. Skarżący wykazali w sprawie, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych, na które składa się na aktualnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wpis sądowy od skargi w kwocie 8.179 zł bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie oraz osób, wobec których ciąży na wnioskodawcach obowiązek alimentacyjny (syn). Świadczą o tym, z jednej strony, aktualnie uzyskiwane przez skarżących dochody oraz uzyskiwanie pomocy materialnej ze strony rodziny z przeznaczeniem na koszty postępowania sądowoadministracyjnego (wynagrodzenie doradcy podatkowego), natomiast z drugiej strony kwota ich miesięcznych wydatków na utrzymanie trzyosobowego gospodarstwa domowego, łączna kwota egzekwowanych od skarżących zobowiązań publicznoprawnych oraz ich sytuacja rodzinna. Rozstrzygnięcie zawarte w sentencji postanowienia znajduje podstawę prawną w art. 245 § 1, 2, 3 i 4, art. 246 § 1 pkt 2) oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.