I SA/Wr 267/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Lidia Błystak po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych na skutek sprzeciwu strony skarżącej od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 2 kwietnia 2011 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi R.K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w J.G. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania od decyzji dotyczącej zryczałtowanego podatku dochodowego za 2005 r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżący R.K., reprezentowany przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu przez adwokata, wniósł na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu wskazał skarżący, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, źródłem jego utrzymania jest ich dochód odpowiednio z prowadzonej działalności gospodarczej i z tytułu umowy o pracę w kwocie po około 1.200 zł. W dniu 21 czerwca 2010 r. na rachunek Sądu wpłynęła kwota 100 złotych zakwalifikowana jako należny w sprawie wpis sądowy od skargi R.K. W złożonym ponownie wniosku o przyznanie prawa pomocy w tym samym zakresie skarżący podał, że od marca 2011 r. otrzymuje rentę w kwocie 451,48 zł (netto), gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie w mieszkaniu o powierzchni 50 m², stanowiącym jego współwłasność (½ udziału). Jednocześnie do akt sprawy złożony został druk Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z którego oprócz informacji o wysokości świadczenia rentowego wynika, że jest ono pomniejszane w trybie egzekucji administracyjnej o kwotę 165,33 zł. W dniu 10 lutego 2011 r. pełnomocnikowi procesowemu wnioskodawcy doręczono wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, pod rygorem jego rozpoznania w oparciu o dane wynikające z akt sprawy, poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania, dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy. Z akt sprawy wynika, że skarżący nie odpowiedział na to wezwanie. Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2011 r., doręczonym pełnomocnikowi skarżącego w dniu 12 kwietnia 2011 r., referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Powyższe orzeczenie referendarskie stało się przedmiotem sprzeciwu z dnia 18 kwietnia 2011 r., w którego uzasadnienia poza powtórzeniem wcześniejszej argumentacji pełnomocnik skarżącego wskazał, że świadczenie rentowe jego mandanta wystarcza na regulowanie miesięcznych opłat za mieszkanie oraz na zakup lekarstw i wymaga korzystania z pomocy finansowej jego dzieci. W dniu 27 kwietnia 2011 r. pełnomocnikowi strony skarżącej doręczono, na zarządzenie Sądu, wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, pod rygorem jego rozpoznania w oparciu o dane wynikające z akt sprawy, poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy. Z akt sprawy wynika, że strona nie zareagowała na to wezwanie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Na wstępie należy wskazać, iż na podstawie art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dla dochodzenia swoich praw oraz sposobu uczestniczenia w postępowaniu sądowym. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący w sposób lakoniczny umotywował swoje żądanie, a nadto nie dostarczył mimo wezwania informacji wskazanych przez referendarza sądowego oraz Sąd. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sprawie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji usprawiedliwione jest stwierdzenie, że w postępowaniu wszczętym wnioskiem skarżącego stało się zadość dyspozycji z art. 255 ustawy procesowej w zakresie uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak, w związku z rygorem określonym w wezwaniu doręczonym stronie skarżącej w dniu 27 kwietnia 2011 r. ocenie podlegał stan faktyczny wynikający ze złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta jest na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i interesu strony skarżącej. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Mając na uwadze powołane przepisy prawa oraz wywiedzione z nich zasady, a także treść akt niniejszej sprawy, Sąd uznał, iż w sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Złożone przez R.K. oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku skarżący ograniczył się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jego złym stanie majątkowym i braku wystarczających dochodów na ponoszenie kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania jego oraz jego żony. Uchylił się natomiast od ich wykazania i uzupełnienia w sposób określony w doręczonych wezwaniach. Zasadne jest powtórzenie, że to wnioskodawca jest obowiązany do zachowania szczególnej staranności przy wykazaniu zasadności swojego żądania. W rozpoznawanej sprawie skarżący mimo wezwania nie przedstawił dokumentów dotyczących swoich dochodów (lub ich braku), zasobów majątkowych i wydatków, dzięki którym możliwe byłoby ustalenie bez wątpliwości możliwości zarobkowania i zaoszczędzenia przez niego kwot koniecznych do ponoszenia kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy Sąd ocenił, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy i wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów prawa, postanowił jak w sentencji. Na marginesie powyższych rozważań wypada zauważyć, że w wyniku wpłaty na rachunek bankowy Sądu w dniu 21 czerwca 2011 r. kwoty 100 zł wykonany został jedyny ciążący na aktualnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego na skarżącym w celu uruchomienia sądowej kontroli zaskarżonego postanowienia obowiązek ponoszenia w sprawie kosztów sądowych.