I SA/Wr 290/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Z.U. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego za rok 2007 wraz z odsetkami za marzec, kwiecień, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień i październik 2007 r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą na wyżej oznaczoną decyzję Z.U. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W jego uzasadnieniu wskazał skarżący, że obecnie jest zatrudniony na umowę o prace z minimalnym wynagrodzeniem w kwocie 1.600 zł (brutto), natomiast posiadane oszczędności wydatkował na bieżące utrzymanie. Podał także, iż z tytułu zajmowania mieszkania żony, z którą pozostaje w separacji, ponosi wydatki w kwocie 400 zł, oraz spłaca kredyt gotówkowy kwotą 400 zł miesięcznie. Z dokumentów przesłanych na wezwanie wynika, ponad wcześniej oświadczone dane, że w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, będącej jedynym źródłem przychodów, w latach 2011 i 2012 wnioskodawca odpowiednio uzyskał dochód w kwocie 10.900,15 zł (przy przychodzie w kwocie 1.157.028,41 zł) oraz poniósł stratę w kwocie 13.147,05 zł (przy przychodzie w kwocie 285.822,53 zł), natomiast jego żona poniosła stratę w kwocie 47.218,37 zł (przy przychodzie w kwocie 23.512 zł) oraz uzyskała dochód w kwocie 2.133,16 zł (przy przychodzie w kwocie 155.049,99 zł). Wykonywanie działalność spółki jawnej, której wspólnikiem jest skarżący, zostało zawieszone w dniu 5 lutego 2013 r. Aktualnie żona wnioskodawcy uzyskuje przychód z tytułu czynszu w kwocie 5.596,50 zł miesięcznie, w dniu 27 marca 2013 r. dokonała przelewu na rachunek bankowy Z. U. kwoty 4.472,25 zł tytułem "splata raty", natomiast na jej rachunek bankowy dokonano w dniu 12 marca 2013 r. wpłaty kwoty 10.000 zł bez podania tytułu wpłaty. Ponosi ona koszty utrzymania mieszkania, którego adres podano jako adres do korespondencji w sprawie, w kwocie 737,62 zł miesięcznie. Nadto w piśmie procesowym z dnia 13 maja 2013 r. skarżący zawarł oświadczenie, wedle którego spłaca kredyt ratą w kwocie około 550 zł miesięcznie (wpłacaną na rachunek bankowy skarżącego w banku M.) i nie prowadzi gospodarstwa domowego żoną, która "jest w trakcie zakładania sprawy rozwodowej", a z którą jest współwłaścicielem mieszkania (pkt II. wyroku Sądu Kręgowego we Wrocławiu Wydział XIII Cywilny Rodzinny z dnia 4 września 2009 r. sygn. akt IXIII RC 1934/09, k. 53 akt sądowoadministracyjnych), nie posiada on rachunku bankowego i bezumownie korzysta z nieruchomości położonej we W. na ul. D. [...], należącej do J. A. Z urzędu wskazać trzeba, że zarządzeniem z dnia 18 kwietnia 2013 r. Zastępca Przewodniczącego Wydziału I Sądu wyznaczył wpis sądowy od wyżej wskazanej skargi w kwocie 2.000 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2) cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Zdaniem referendarza sądowego ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Natomiast istotą prawa pomocy w zakresie ustanowenia z urzędu adwokata jest nieodpłatne korzystanie strony z usług profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez budżet państwa ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona skarżąca - ze względu na swój stan majątkowy - nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Winno się dalej stwierdzić, iż koszty postępowania sądowego zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi strony, do których zalicza się ciążące na niej zobowiązania cywilnoprawne i publicznoprawne. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Dlatego uszczuplenie zasobów majątkowych strony w rezultacie regulowania - dobrowolnego lub w trybie przymusowej egzekucji - jej zobowiązań nie może odnieść zamierzonego skutku w postaci uzasadnienia wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów postępowania sądowego zostałby przeniesiony. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawców od kosztów postępowania sądowego oparte jest na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. wykazaniu niemożności ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie bez znaczenia dla oceny argumentacji strony w zakresie uzasadnienia rozpoznawanego wniosku pozostaje rozbieżność między oświadczeniem strony w przedmiocie braku rachunków bankowych a treścią dokumentów przedłożonych przez niego do akt sprawy (historia operacji na rachunku bankowym żony skarżącego oraz dowody wpłat własnych skarżącego), z których wynika, że rachunek taki wnioskodawca posiada i w ramach tego rachunku może gromadzić środki finansowe niezbędne do ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Rozbieżność ta prowadzi do powstania wątpliwości co do zupełności i prawdziwości wykazania przez skarżącego jego sytuacji materialnej, które stanowi podstawę oceny wystąpienia w spawie przesłanki określonej w powołanym art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wątpliwość ta uległa wzmocnieniu w związku z wynikającym z zeznań podatkowych skarżącego i jego żony faktem utrzymywania ich mieszkania oraz ponoszenia innych kosztów ich utrzymania w latach 2011 i 2012, w których to latach wnioskodawca odpowiednio uzyskał dochód w kwocie 10.900,15 zł oraz poniósł stratę w kwocie 13.147,05 zł, natomiast jego żona poniosła stratę w kwocie 47.218,37 zł oraz uzyskała dochód w kwocie 2.133,16 zł. Z zestawienia tych kwot wynika, że jako małżeństwo w roku 2011 ponieśli stratę w kwocie 36.318,22 zł, natomiast w roku 2012 - w kwocie 11.013,89 zł. Oznacza to, że oboje posiadali inne zasoby majątkowe, z których ponosili koszty swojego utrzymania. Z akt sprawy nie wynika, jakie to były lub są zasoby, ani jaka była lub jest ich aktualna wartość. Wiadomo jedynie, że żona skarżącego otrzymuje zapłatę czynszów (przelewy na jej rachunek bankowy). Już te wątpliwości powodują, że w sprawie nie sposób mówić o wykazaniu przez skarżącego niemożności ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania. Oceniając jednak zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad oraz reguł logicznego myślenia i doświadczenia życiowego referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, iż w jego sytuacji materialnej i rodzinnej zaistniała przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Sprawa zawisła przed Sądem jest związana z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą. W kontekście wniosku o przyznanie prawa pomocy mającego umożliwić skarżącemu obronę jego interesu prawnego związanego z tą działalnością istotne dla oceny zasadności tego żądania jest prowadzenie przez skarżącego działalności gospodarczej bez zabezpieczenia środków na ewentualne koszty sądowe związane z ochroną własnego interesu prawnego przedsiębiorcy o charakterze cywilnoprawnym oraz publicznoprawnym, które znajdują przełożenie na konkretne kwoty pieniężne, proporcjonalne do rozmiarów prowadzonej działalności, określonych kwotą przychodów uzyskanych przez skarżącego w ramach prowadzonej przez niego spółki w latach 2011 i 2012 odpowiednio 1.157.028,41zł i 285.822,53 zł. Brak takiego zabezpieczenia, wynikający z autonomicznej decyzji skarżącego w zakresie planowania wydatków, nie może prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów ochrony jego osobistego interesu prawnego na skutek przyznania prawa pomocy w sprawach wszczętych przed Sądem w tym celu. Jednocześnie winno się zaznaczyć, że niedopuszczalne jest przenoszenie na budżet państwa, a w konsekwencji na wszystkich jego obywateli, ciężaru negatywnych skutków (niemożności opłacania kosztów postępowania sądowego w sprawach dotyczących prywatnego interesu prawnego skarżącego) samodzielnie podjętej decyzji o zawieszeniu prowadzenia działalności gospodarczej, która stanowiła źródło znacznych przychodów. Dalej, istotne w sprawie jest, że chociaż skarżący, wedle jego oświadczenia, uzyskuje niskie wynagrodzenie za pracę, to jego żona uzyskuje znaczne przychody i mimo małej dochodowości jej działalności gospodarczej jest w stanie wspierać skarżącego kwotą rzędu 4.472,25 zł (przelew bankowy z dnia 27 marca 2013 r.). Nadal są oni współwłaścicielami mieszkania. Oznacza to, że mimo sądowego orzeczenia w roku 2009 separacji ich związku małżeńskiego, realizuje żona skarżącego obowiązek alimentacyjny względem męża w zakresie pomocy finansowej. Zestawienie wysokości tej pomocy i kosztów sądowych aktualnie ciążących na skarżącym (2.000 zł) pozwala na stwierdzenie, że wnioskodawca jest w stanie dzięki tej pomocy koszt ten ponieść. Wniosek ten jest tym bardziej uzasadniony, że pomoc materialna od żony nie jest jedyną pomocą, jaką skarżący uzyskuje. Jak wynika bowiem z oświadczenia zawartego w piśmie procesowym z dnia 13 maja 2013 r. skarżący korzysta z nieruchomości będącej własnością innej osoby. Powyższe stwierdzenia prowadzą do wniosku, że skarżący miał zdolność wygospodarowania środków pieniężnych, w drodze zarobkowania, wsparcia materialnego ze strony członków rodziny (żony) i innych osób lub posiadania innych zasobów majątkowych (tak jak to miało miejsce w latach 2011 i 2012) w celu ponoszenia kosztów postępowania sądowego (kosztów sądowych oraz kosztów usług profesjonalnego pełnomocnika procesowego) we wszczętej jego skargą sprawie i nie wykazał w sposób spójny i nie budzący wątpliwości, że taką zdolność na skutek okoliczności od niego niezależnych nieodwracalnie utracił. W tym stanie rzeczy referendarz sądowy, działając na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji.