I SA/Wr 331/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 16 sierpnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. S. i R. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odsetek od nieuregulowanych w terminie płatności zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych za 2005 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie skarżący T. S. i R. S. złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu wskazali, że w wyniku egzekucji należności będącej zaległością podatkową, wynikającej z zaskarżonej decyzji organów podatkowych nie są w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania własnego i rodziny. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podali, że gospodarstwo domowe prowadzą z nieletnim R. S. (synem), są właścicielami domu o powierzchni 150 m², nieruchomości rolnej o powierzchni 0,75 ha oraz samochodu marki [...] o wartości rynkowej 25.000 zł. Poinformowali także, iż z uwagi na ujemny wynik finansowy prowadzonej działalności gospodarczej, jedynym źródłem ich utrzymania jest wynagrodzenie z umowy o pracę R. S. w wysokości 1.200 zł (brutto), ich zaległość podatkowa wynosi 4.000 zł plus odsetki i koszty komornicze, natomiast wynagrodzenie występującego w ich imieniu przez Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu doradcy podatkowego uzależnione jest od wyniku postępowania. W odpowiedzi na wezwanie skarżący przesłali do akt sprawy dokumenty dotyczące ich sytuacji materialnej i rodzinnej. Wynika z nich, że w latach 2008 i 2009 T. S. z prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej uzyskała dochód w kwocie odpowiednio 83.537,15 zł i 68.315,05 zł (przy przychodach w kwocie 1.218.353,60 zł i 1.283.975,36 zł oraz kosztach ich uzyskania w kwocie 1.134.816,45 zł i 1.215.660,31 zł), a nadto wraz z mężem z dodatkowych źródeł uzyskali dochód w łącznej kwocie odpowiednio 5.685,21 zł i 11.707,33 zł. Z przedłożonych deklaracji dla podatku towarów i usług (VAT-7) za styczeń, luty i marzec 2010 r. wynika, że w tym okresie skarżąca dokonała dostawy towarów oraz świadczyła usługi o wartości odpowiednio 93.970 zł, 82.777 zł i 83.905 zł. Z przedłożonych dowodów regulowania opłat związanych prowadzeniem gospodarstwa domowego skarżących wynika ich średnia miesięczna kwota – 1.141.41 zł. Zawiera ona kwotę 139,72 zł z tytułu składki na ubezpieczenie grupowe w [...] TU SA w W. oraz kwotę 592,80 zł z tytułu opłat za usługi telekomunikacyjne świadczone przez trzech operatorów, w tym przez jednego na rzecz "Sklepu [...] S. T.". Do akt sprawy przedłożono również kserokopię historii rachunku bankowego T. S., z której wynika, że prowadzone są na nim operacje bankowe utrzymujące ujemne saldo, oraz wezwania z Urzędu Skarbowego w Ś. w sprawie uregulowania przez T. S. zadłużenia w kwocie 2.000 zł. Z urzędu wskazać należy, że w dwóch sprawach zawisłych przed Sądem ze skargi T. S. i R. S. (sygn. akt I SA/Wr 330/10 i I SA/Wr 331/10) wyznaczony został wpis sądowy od skargi w łącznej kwocie 500 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawców od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia lub sposobu uzyskiwania takich środków. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Winno się dalej stwierdzić, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi przedsiębiorców, do których zalicza się ciążące na nich zobowiązania. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazali, że ich sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Nie sposób bowiem przyjąć, że strona, która posiada stałe źródło dochodu, nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżący w dwóch poprzednich latach uzyskali bowiem znaczny dochód, w tym dochód z prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej o dużych rozmiarach, wynikających z kwot przychodów z tego źródła i kosztów ich uzyskania. W sprawie nie może mieć decydującego znaczenia oświadczony przez wnioskodawców ujemny wynik działalności gospodarczej skarżącej w ostatnim okresie bilansowym, gdyż uczestniczenie w obrocie gospodarczym nie zakłada uzyskiwania dodatniego wyniku finansowego w każdym roku czy okresie bilansowym. Istotne jest także dalsze prowadzenie przez stronę skarżącą działalności gospodarczej na dużą skalę, wynikającej ze złożonych deklaracji VAT, bez zabezpieczenia środków na ewentualne koszty sądowe związane z ochroną własnego interesu prawnego przedsiębiorcy o charakterze cywilnoprawnym oraz publicznoprawnym, które znajdują przełożenie na konkretne kwoty pieniężne, proporcjonalne do rozmiarów prowadzonej działalności. Brak takiego zabezpieczenia wynikający z autonomicznej decyzji skarżącej w zakresie planowania wydatków nie może prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów ochrony jej indywidualnego interesu prawnego. Jednocześnie winno się zaznaczyć, że niedopuszczalne jest przenoszenie na budżet państwa, a w konsekwencji na wszystkich jego obywateli, ciężaru negatywnych skutków (niemożności opłacania kosztów sądowych w sprawach dotyczących prywatnego interesu prawnego skarżących) samodzielnie podjętej decyzji o dalszym prowadzeniu działalności gospodarczej, przynoszącej straty. Dodatkowo zaznaczyć trzeba, że wśród wydatków na miesięcznie utrzymanie swojego gospodarstwa domowego zaliczyli skarżący kwotę 139,72 zł składki na ubezpieczenie grupowe w [...] TU SA w Warszawie oraz kwotę 592,80 zł z tytułu usług telekomunikacyjnych. Referendarz sądowy, bazując na zasadach doświadczenia życiowego i logicznego myślenia, nie uznał tych wydatków w całości za konieczne w utrzymaniu tego gospodarstwa. Wniosek ten jest tym bardziej uzasadniony, że rezultatem ponoszenia tych wydatków, tj. brakiem środków pieniężnych, skarżący obciążyć chcą budżet państwa, a w rezultacie pozostałych podatników. W tym kontekście aktualne pozostaje stwierdzenie, iż ocena realizacji przesłanek zwolnienia z kosztów sądowych wymaga uwzględnienia poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia. Dlatego wskazać należy, że bez względu na sposób wydatkowania (usługi telekomunikacyjne) przez wnioskodawców posiadanych zasobów pieniężnych, w sytuacji majątkowej wynikającej z ich oświadczeń oraz dokumentów złożonych do akt sprawy, nie sposób uznać – nawet biorąc pod uwagę sumę opłat sądowych wyznaczonych w sprawach zawisłych przed tutejszym Sądem - że poniesienie przez T. S. i R. S. opłat sądowych spowoduje uszczerbek w koniecznym utrzymaniu ich trzyosobowego gospodarstwa domowego. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że jeden z rachunków za usługi telekomunikacyjne został wystawiony przez Polską Telefonię Cyfrową spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Warszawie na firmę prowadzoną przez T. S. Ciężar jego uregulowania obciąża zatem nie budżet gospodarstwa domowego skarżących ale bilans prowadzonej przez skarżącą działalności gospodarczej. W konsekwencji, wskazana pomyłka wnioskodawców w obliczeniu obciążeń finansowych z tytułu koniecznego utrzymania własnego i ich rodziny pozwala na przyjęcie istnienia po ich stronie możliwości regulowania kosztów sądowych bez uszczerbku dla tego utrzymania. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania strona skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono jak w sentencji.