I SA/Wr 333/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 31 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń, luty, marzec, kwiecień, maj, czerwiec i lipiec 2006 r. postanawia: 1. przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnić ją od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 2.000 (słownie: dwa tysiące 00/100) złotych, 2. w pozostałym zakresie odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą na wyżej oznaczoną decyzję R. R. wniósł o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w sprawie bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania swojego oraz swojej rodziny. Wskazał, że z miesięcznego dochodu w kwocie 2.200 zł (brutto) utrzymuje niepracującą żonę oraz małoletniego syna. W odpowiedzi na wezwanie skarżący przesłał dokumenty, z których ponad oświadczone wcześniej fakty wynika, że średni koszt miesięcznego utrzymania jego gospodarstwa domowego to 1.690 zł., w latach 2008 i 2009 uzyskał on z prowadzonej działalności gospodarczej przychód w kwocie odpowiednio 183.341,60 zł i 176.017,90zł, obciążony kosztami uzyskania w kwocie odpowiednio 182.237,43 zł i 125.625,85 zł, a dodatkowo w roku 2008 uzyskał przychód z umowy o pracę w kwocie 10.650,27 zł, natomiast w styczniu, lutym i marcu 2010 r. skarżący dokonał sprzedaży towarów lub świadczył usługi o wartości odpowiednio 11.225 zł, 7.373 zł i 17.845 zł. Z urzędu wskazać należy, że zarządzeniem z dnia 30 marca 2010 r. Przewodniczący Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wyznaczył wpis sądowy od skargi R. R. w kwocie 27.602 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji, gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Oceniając zasadność wniosku R. R. o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie sposób bowiem przyjąć, że strona, która posiada stałe źródło dochodu, pomimo iż dochód ten w zestawieniu z jej zobowiązaniami jest niewysoki, nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżący bowiem, jak wynika ze zgromadzonego materiału aktowego, nie jest pozbawiony możliwości zarobkowych, również pracy dodatkowej, przeciwnie – uzyskuje dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz umowy o pracę. Z tych przyczyn orzeczono jak w pkt 2. sentencji postanowienia. Natomiast badając sytuację materialną i rodzinną strony skarżącej z punktu widzenia ustawowych warunków przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi referendarz sądowy stwierdził, że w sprawie zaistniały wymogi konieczne dla częściowego zwolnienia strony skarżącej z kosztów sądowych, tj. zwolnienia jej z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie przekraczającej 2.000 zł. Stąd postawiono jak w pkt 1. sentencji. Skarżący wykazał bowiem w sprawie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych, na które składa się na aktualnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wpis sądowy od skargi w kwocie 27.602 zł, bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie oraz osób, wobec których ciąży na nim obowiązek. Świadczą o tym, z jednej strony, aktualnie uzyskiwane przez skarżącego dochody, natomiast z drugiej strony kwota miesięcznych wydatków na utrzymanie trzyosobowego gospodarstwa domowego oraz jego sytuacja rodzinna. Nawiązując do ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie, w tym na podstawie informacji znanych z urzędu, zaznaczyć trzeba, że zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego nie można oczekiwać od osoby nie posiadającej żadnego majątku podlegającego spieniężeniu oraz dysponującej kwotą 2.200 zł na miesięczne utrzymanie, aby była w stanie uiścić kwotę 27.602 zł w całości. W ocenie referendarza sądowego rozmiary aktualnie prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej pozwalają jednak na wygospodarowanie przez niego na poczet wpisu sądowego od skargi kwoty 2.000 zł, która stanowi minimalną opłatę sądową dla skarg dotyczących należności pieniężnych z przedziału obejmującego kwotę kwestionowanego przez R. R. zobowiązania podatkowego (§ 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.)). Reasumując, podkreślenia wymaga, iż strona, która posiada źródła dochodu, tak jak w niniejszej sprawie, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności jej prawa do sądu. Wskazać bowiem należy, iż prawo pomocy ma w swojej istocie stanowić zabezpieczenie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), ma bowiem umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Jednocześnie konieczność ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie, choćby w minimalnej kwocie, sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw, stąd strony powinny w miarę możliwości uczestniczyć w kosztach postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 372/04, niepublik.). Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 245 § 1, 2 i 3, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono jak w sentencji. Na marginesie powyższych stwierdzeń powołać trzeba uregulowanie art. 249 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wedle którego przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć.