I SA/Wr 346/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Lidia Błystak po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 10 maja 2013 r. w sprawie ze skargi A.H. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za I, II, III i IV kwartał 2010 r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie skarżąca A.H., reprezentowana przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu przez adwokata, wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego żądania podała, że aktualnie nie posiada tak wysokich środków pieniężnych, aby opłacić wpis od skargi, jest w wysokiej, zagrożonej ciąży, natomiast w związku z określeniem przez organ podatkowy zobowiązania w podatku od towarów i usług za 2010 r., strona znacznie podupadła na zdrowiu psychicznym i wymaga stałej kontroli lekarzy psychiatrów. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i dwójką synów w wieku szkolnym, którego źródłem utrzymania jest, wobec niedochodowości działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą, wynagrodzenie za pracę jej męża w charakterze prezesa spółki w kwocie 1.600 zł brutto, nie posiada majątku, w tym nieruchomości, zasobów pieniężnych ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Do wniosku załączono dokumenty potwierdzające prowadzenie egzekucji należności z tytułu podatku od towarów i usług oraz zajęcie w związku z tym rachunku bankowego. W dniu 11 kwietnia 2103 r. pełnomocnikowi procesowemu skarżącej doręczono wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy, dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów oraz stanu rodzinnego. Z akt sprawy wynika, że A.H. nie odpowiedziała na to wezwanie. Natomiast jej pełnomocnik procesowy w treści pisma procesowego z dnia 18 kwietnia 2013 .r wskazał, że strona obecnie wychowuje dwoje dzieci – jedno uczęszcza do technikum, drugie do szkoły podstawowej, koszty związane z ich utrzymaniem są znaczne, okoliczności związane z prowadzeniem postępowania przez organy podatkowe oraz z postępowaniem egzekucyjnym na kwotę ponad 7.000.000 zł, spowodowały, że strona zmuszona była podjąć leczenie psychiatryczne, tym bardziej, iż stres stał się dodatkowym, znacznym zagrożeniem dla ciąży. Działalność gospodarczą prowadzi na małą skalę, gdyż ciąża, stres i choroba psychiczna stanowią przeciwskazania do dalszej pracy. Pełnomocnik zaakcentował, że jest oczywistym, iż po porodzie strona będzie musiała zaprzestać świadczenia jakichkolwiek usług i pozostanie na urlopie macierzyńskim, na którym zasiłek jest obecnie bardzo niski. Z kolei aktualnie pozostaje na zwolnieniu lekarskim, a koszty związane z zakupem lekarstw i wizytami lekarskimi wynoszą około 300 zł. Ponadto podał, że według wiedzy skarżącej, jej mąż uzyskuje miesięcznie dochody w kwocie około 1.600 zł, aktualnie zaś prowadzi działalność gospodarczą, w związku z czym przedłożenie zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia za pracę jest niemożliwe. Ze wskazanych dochodów musi utrzymać się czteroosobowa a niedługo pięcioosobowa rodzina, natomiast same koszty zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych rodzinie i jej wyżywienie przewyższają uzyskiwane przez małżonków dochody. Wszelkie koszty są finansowane przez męża skarżącej. Adwokat wskazał także, iż wszelka dokumentacja obrazująca sytuację finansową strony, została zabrana w toku postępowań przez organy skarbowe i znajduje się w aktach sprawy. Postanowieniem z dnia 10 maja 2013 r., doręczonym pełnomocnikowi skarżącej w dniu 20 maja 2013 r., referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Powyższe orzeczenie referendarskie stało się przedmiotem sprzeciwu, nadanego na adres Sądu listem poleconym w dniu 27 maja 2013 r., w którym wnioskująca strona ponowiła dotychczas wywiedzioną argumentację. Z urzędu wskazać należy, iż w sprawie Zastępca Przewodniczącego Wydziału I Sadu wyznaczył wpis sądowy od skargi na wyżej oznaczoną decyzję w kwocie 100.000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Jak wynika z powołanego unormowania skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego na podstawie samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem już wniesienie sprzeciwu powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Wywiedziona w sprzeciwie argumentacja dotycząca sytuacji materialnej i życiowej skarżącego stanowi zaś uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami admi-nistracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częścio-wym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1)) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2) cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dla dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Według Sądu usprawiedliwione jest stwierdzenie, iż w postępowaniu wszczętym wnioskiem skarżącej referendarz sądowy wykonał dyspozycję art. 255 ustawy procesowej w zakresie uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, której uregulowanie nie wymaga ponowienia wezwania po przejściu sprawy do właściwości tego Sądu. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżąca w sposób lakoniczny umotywowała swoje żądanie, a nadto nie dostarczyła mimo wezwania dokumentów i nie przedstawiła informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawiła innych dokumentów oraz informacji, których treść uprawdopodobniłaby, iż jej aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sprawie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak, w związku z rygorem określonym w wezwaniu doręczonym stronie skarżącej w dniu 11 kwietnia 2013 r. ocenie podlegał stan faktyczny wynikający ze złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta jest na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnym, tj., iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i interesu strony skarżącej. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Mając na uwadze powołane przepisy prawa oraz wywiedzione z nich zasady, a także treść akt niniejszej sprawy, Sąd uznał, iż w sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Nie wykazała ona bowiem, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny Złożone przez A.H. oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku skarżąca ograniczyła się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jego złym stanie majątkowym i braku wystarczających dochodów na ponoszenie kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i swojej czteroosobowej (wkrótce pięcioosobowej) rodziny. Uchyliła się natomiast od ich wykazania i uzupełnienia w sposób określony w doręczonym wezwaniu. Sąd podzielił przy tym argumentację sformułowaną w uzasadnieniu ww. orzeczenia referendarskiego, która, z uwagi na nie wskazanie innych okoliczności oraz nie przedstawienie dodatkowych dokumentów przez wnioskodawcę, pozostaje aktualna. Wezwanie skierowane do skarżącej przez referendarza sądowego miało bowiem na celu potwierdzenie treścią dokumentu (m. in. zeznania podatkowego) oświadczenia o aktualnej na dzień złożenia wniosku sytuacji materialnej jej rodziny nie pozwalającej na ponoszenie kosztów sądowych w sprawie. Brak stosownej odpowiedzi na to wezwanie oznacza, że wnioskująca strona nie wykazała również w sposób wskazany przez referendarza sądowego wystąpienia w jej sytuacji przesłanki przyznania jej prawa pomocy. Zasadne jest powtórzenie, że to wnioskodawca jest obowiązany do zachowania szczególnej staranności przy wykazaniu zasadności swojego żądania. W rozpoznawanej sprawie skarżąca mimo wezwania nie przedstawiła dokumentów dotyczących swoich dochodów (lub ich braku), zasobów majątkowych i wydatków, dzięki którym możliwe byłoby ustalenie bez wątpliwości możliwości zarobkowania i zaoszczędzenia przez nią kwot koniecznych do ponoszenia kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy Sąd ocenił, że na obecnym etapie postępowania skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy i w konsekwencji, na podstawie powołanych wyżej przepisów prawa, postanowił jak w sentencji.