I SA/Wr 465/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w L. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2003 rok od przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie, w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej kwocie 370 zł M. M. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach tego żądania skarżący wskazał, że na skutek spłaty "bieżącego zadłużenia bankowego" nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych. Wywiódł także, iż wykazany dochód z działalności gospodarczej nie przywrócił płynności finansowej z uwagi na nieterminowe regulowanie zobowiązań przez kontrahentów oraz spadek obrotów na skutek zmniejszającej się liczby klientów sklepu. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca zawarł informacje o pozostawaniu we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz pięcioletnią córką, o majątku, na który składa się udział (1/2) w nieruchomości rolnej o powierzchni 0,22 ha, trzech budynkach użytkowych o powierzchni 50 m², 300 m² oraz 400 m² i pięciu samochodach o łącznej wartości 110.000 zł oraz o swoim miesięcznym dochodzie z działalności gospodarczej w kwocie 25.000 zł (brutto) i z najmu w kwocie 20.300 zł (brutto) a także o wynagrodzeniu za pracę swojej żony w kwocie 3.300 zł. Nadto skarżący wskazał na fakt spłacania kredytów bankowych w ratach miesięcznych w łącznej kwocie 20.985 zł. W dniu 14 grudnia 2010 r. M. M. doręczono wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, pod rygorem jego rozpoznania w oparciu o dane wynikające z akt sprawy, poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania dodatkowych informacji i dokumentów dotyczących sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego Z akt sprawy wynika, że strona skarżąca nie zareagowała na to wezwanie. Z urzędu wskazać należy, iż w sprawie o sygn. akt I SA/Wr 466/10 skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 215 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 cyt. wyżej ustawy). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłat sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dla dochodzenia swoich praw oraz sposobu uczestniczenia w postępowaniu sądowym. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący w sposób lakoniczny umotywował swoje żądanie, a nadto nie dostarczył, mimo wezwania, informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sprawie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak, w związku z rygorem określonym w wezwaniu doręczonym stronie skarżącej w dniu 14 grudnia 2010 r. ocenie podlegał stan faktyczny wynikający z oświadczeń zawartych w samym wniosku. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i interesu strony skarżącej. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Należy także pamiętać, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę. Zgodnie rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 5 października 2010 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2011 r. (Dz. U. nr 194 poz. 1288) od dnia 1 stycznia 2011 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 1.386 zł. W rezultacie możliwość wydatkowania tej kwoty na utrzymanie jednej osoby należy uznać za faktyczne zapewnienie jej koniecznego utrzymania. Mając na uwadze powołane przepisy prawa oraz wywiedzione z nich zasady, a także treść akt niniejszej sprawy, referendarz sądowy stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym. Sytuacji materialnej oraz rodzinnej skarżącego nie można bowiem uznać za stan uniemożliwiający ponoszenie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Po pierwsze, wskazać trzeba, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z dwoma osobami. Ich łączny miesięczny dochód wynosi aktualnie – wedle oświadczenia – 48.600 zł. Jest to kwota pozwalająca na ponoszenie kosztów utrzymania koniecznego trzyosobowej rodziny oraz jednoczesne uiszczanie kosztów sądowych (w niniejszej sprawie – 370 zł). Zasadnicze znaczenie dla negatywnej oceny wniosku skarżącego ma zestawienie miesięcznego dochodu gospodarstwa domowego skarżącego z poziomem życia i statusem majątkowym innych obywateli Państwa. Oświadczona kwota miesięcznych dochodów pozwala na dysponowanie przez skarżącego na miesięczne utrzymanie jego trzyosobowej rodziny kwotą wielokrotnie przewyższającą minimalne wynagrodzenie za pracę. Należało więc przyjąć, że po opłaceniu kosztów koniecznego utrzymania dla siebie i swojej rodziny, ale również miesięcznych rat kredytu, dysponuje on wolnymi środkami pieniężnymi. Po drugie, posiadane przez skarżącego nieruchomości (budynki użytkowe) o znacznej powierzchni, stanowią – obok samochodów o znacznej wartości - obiektywne źródło uzyskania środków pieniężnych na opłacanie kosztów sądowych w sprawach wszczętych ze skarg wnioskodawcy (w tym wpisu sądowego od skarg kasacyjnych wnioskodawcy w łącznej kwocie 585 zł), również w przypadku pogorszenia finansowych wyników prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Konkludując podkreślenia wymaga, iż strona, która posiada stałe, znaczne dochody oraz zasoby majątkowe (nieruchomości oraz samochody), tak jak w niniejszej sprawie, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów postępowania sądowego jest ograniczeniem dostępności jej prawa do sądu. Wskazać należy, iż prawo pomocy ma w swojej istocie stanowić zabezpieczenie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Ma umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Jednocześnie konieczność ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw, stąd strony powinny w miarę możliwości uczestniczyć w kosztach postępowania. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ziszczenia się w jego sytuacji materialnej i rodzinnej przesłanek przyznania prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił, jak w sentencji, o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy.