I SA/Wr 482/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Lidia Błystak po rozpoznaniu w dniu 5 września 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych na skutek sprzeciwu strony skarżącej od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 15 lipca 2011 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w J. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie rozliczenia podatku od towarów i usług za maj 2005 r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie skarżący A. S. w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od jego skargi na wyżej oznaczoną decyzję w kwocie 495 zł wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego żądania podał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z dwoma córkami, natomiast źródłem ich utrzymania jest jego wynagrodzenie za pracę w kwocie 693 zł (brutto). W dniu 25 czerwca 2011 r. skarżącemu doręczono wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy, dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów oraz stanu rodzinnego. Z akt sprawy wynika, że A. S. nie odpowiedział na to wezwanie. Postanowieniem z dnia 15 lipca 2011 r., doręczonym A. S. w dniu 5 sierpnia 2011 r., referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Powyższe orzeczenie referendarskie stało się przedmiotem sprzeciwu, nadanego na adres Sądu listem poleconym w dniu 12 sierpnia 2011 r., w którym skarżący zawarł wniosek o jego zmianę i przyznanie "zwolnienia od kosztów sądowych". W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał na trudności w dowodzeniu jego sytuacji materialnej, a nadto wyjaśnił, że sam mieszka "u brata", który nie pobiera z tego tytułu żadnych opłat, i wykonuje obowiązek alimentacyjny względem dwu córek mieszkających "ze swoimi matkami w innym miejscu". Z urzędu wskazać należy, iż we wszystkich sprawach wszczętych skargami A. S., zarejestrowanych pod sygn. akt od I SA/Wr 478/11 do I SA/Wr 489/11 oraz I SA/Wr 1180/11 skarżący został wezwany do uiszczania wpisu sądowego od skargi w łącznej kwocie 5.686 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Jak wynika z powołanego unormowania skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego na podstawie samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie żądanie w nim sformułowane, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W konsekwencji zgłoszone w sprzeciwie żądanie zmiany postanowienia referendarskiego z dnia 15 lipca 2011 r. nie może odnieść skutku w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wywiedziona w sprzeciwie argumentacja dotycząca sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego stanowi uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dla dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Według Sądu usprawiedliwione jest stwierdzenie, iż w postępowaniu wszczętym wnioskiem skarżącego referendarz sądowy wykonał dyspozycję art. 255 ustawy procesowej w zakresie uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, której uregulowanie nie wymaga ponowienia wezwania po przejściu sprawy do właściwości tego Sądu. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący w sposób lakoniczny umotywował swoje żądanie, a nadto nie dostarczył mimo wezwania dokumentów i nie przedstawił informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów oraz informacji, których treść uprawdopodobniłaby, iż jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sprawie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak, w związku z rygorem określonym w wezwaniu doręczonym stronie skarżącej w dniu 25 czerwca 2011 r. ocenie podlegał stan faktyczny wynikający ze złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta jest na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i interesu strony skarżącej. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Mając na uwadze powołane przepisy prawa oraz wywiedzione z nich zasady, a także treść akt niniejszej sprawy, Sąd uznał, iż w sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Złożone przez A. S. oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku skarżący ograniczył się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jego złym stanie majątkowym i braku wystarczających dochodów na ponoszenie kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania jego oraz wykonywania ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem jego dwu córek. Uchylił się natomiast od ich wykazania i uzupełnienia w sposób określony w doręczonym wezwaniu. Sąd podzielił przy tym argumentację sformułowaną w uzasadnieniu ww. orzeczenia referendarskiego, która, z uwagi na nie wskazanie innych okoliczności oraz nie przedstawienie dodatkowych dokumentów przez wnioskodawcę, pozostaje aktualna. Nadto winno się wskazać, że nie może odnieść zamierzonego skutku argumentacja sprzeciwu w zakresie trudności w dowodzeniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wezwanie skierowane do skarżącego przez referendarza sądowego miało bowiem na celu potwierdzenie treścią dokumentu (m. in. zeznania podatkowego) wysokość jego dochodów nie pozwalającą na ponoszenie kosztów sądowych w sprawie. Zasadne jest powtórzenie, że to wnioskodawca jest obowiązany do zachowania szczególnej staranności przy wykazaniu zasadności swojego żądania. W rozpoznawanej sprawie skarżący mimo wezwania nie przedstawił dokumentów dotyczących swoich dochodów (lub ich braku), zasobów majątkowych i wydatków, dzięki którym możliwe byłoby ustalenie bez wątpliwości możliwości zarobkowania i zaoszczędzenia przez niego kwot koniecznych do ponoszenia kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy Sąd ocenił, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy i w konsekwencji, na podstawie powołanych wyżej przepisów prawa, postanowił jak w sentencji.