I SA/Wr 527/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Radom po rozpoznaniu w dniu 21 sierpnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych na skutek sprzeciwu strony skarżącej od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 9 lipca 2012 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie roszczeń podatku od towarów i usług za styczeń, luty, marzec, kwiecień, maj, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień, październik, listopad i grudzień 2007 r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 13.189 zł skarżący T. B. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podał, że z prowadzonej działalności gospodarczej uzyskuje symboliczny dochód, ciążą na nim zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Urzędu Skarbowego i banków, komornik sądowy wszczął egzekucję z majątku będącego zabezpieczeniem kredytu inwestycyjnego i obrotowego. Powodem egzekucji był brak spłaty rat kredytowych, brak źródła dalszego finansowania inwestycji [...], wpis hipoteki zabezpieczającej należności wobec Urzędu Skarbowego. Wnioskodawca wskazał też na okoliczność podjętych czynności egzekucyjnych Naczelnika Urzędu Skarbowego egzekwującego sporne zobowiązania podatkowe, co do których toczą się postępowania sądowe. Zauważył, że jego sytuacja majątkowa nie uległa zmianie od stycznia 2012 r., kiedy składał wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie I SA/Wr 1324/11, a wręcz pogorszyła się na skutek egzekucji komorniczej. W załączeniu przedłożył dokumenty potwierdzające wszczęte postępowania egzekucyjne sądowe i w administracji. Wynika z nich, że w maju 2012 r. wszczęte zostały postępowania egzekucyjne należności: w postępowaniu komorniczym – w łącznej kwocie 670.845,14 zł i w administracji – 919.569 zł oraz odsetek za zwłokę. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podał wnioskodawca, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną, dwiema córkami (ur. w [...] i [...] r.) i synem (ur. w [...] r.). Posiada dom o powierzchni 230 m² zabezpieczony hipoteką na rzecz banku i Urzędu Skarbowego i działkę inwestycyjną o powierzchni 0,41 ha z niedokończoną stacją demontażu pojazdów. Poza tym nie dysponuje żadnymi zasobami pieniężnymi, to jest oszczędnościami, czy papierami wartościowymi ani przedmiotami o wartości powyżej 3.000 euro. Dalej argumentował skarżący, że w postępowaniu zabezpieczającym zajęto dom i działki, na których znajduje się niedokończona stacja demontażu pojazdów. Dochody rodziny wnioskodawcy pochodzą z wynagrodzenia córki z umowy o pracę w kwocie 1.500 zł i z jego działalności gospodarczej – 1.200 zł brutto. Z dokumentów i oświadczeń nadesłanych na wezwanie skierowane do skarżącego przez referendarza sądowego wynika, że wnioskodawca w 2011 r. uzyskał przychód w wysokości 2.807.918,59 zł, z czego dochód wyniósł 1.322,07 zł. Wydruki zestawień remanentów wskazują, że od marca do maja 2012 r. przychody z działalności gospodarczej wyniosły 1.230.173,40 zł, a dochód – 74.052,41 zł. Córka wnioskodawcy zatrudniona jest w jego firmie z wynagrodzeniem netto 993,43 zł. Koszty miesięcznego utrzymania rodziny skarżącego wynoszą łącznie 2.274 zł, i obejmują m. in. wydatki na żywność w kwocie 600 zł, spłatę karty kredytowej kwotą 500zł, spłatę kredytu gotówkowego – 111 zł, spłatę dwóch pożyczek A – 400 zł. Wymagane, ale nie spłacane kwoty miesięcznych zobowiązań to kredyt inwestycyjny – w kwocie 6.900 zł i kredyt w B - w kwocie 1.091 zł. Wnioskodawca przedłożył również umowę pożyczki z [...] kwietnia 2009 r. kwoty 100.000 zł od osoby fizycznej, nieoprocentowanej i spłaconej, zgodnie z załączonymi aneksami – [...] marca 2012 r. wraz z kwotą 9.000 zł tytułem korzystania z kapitału. Przedłożony też został sądowy nakaz zapłaty z [...] czerwca 2012 r., na rzecz skarżącego kwoty 122.631 zł wraz z odsetkami ustawowymi w wysokości 13%. Postanowieniem z dnia 9 lipca 2012 r., doręczonym T. B. w dniu [...] lipca 2012 r., referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Powyższe orzeczenie referendarskie stało się przedmiotem sprzeciwu wnioskodawcy, złożonego w biurze podawczym Sądu w dniu 26 lipca 2012 r. W jego motywach argumentował on, że prowadzi działalność gospodarczą w zakresie handlu złomem metalowym, ma wierzytelność z tytułu transakcji w kwocie 122.000 zł, która została "wyjęta z obiegu jego płatności" i nie może być swobodnie pokryta ze stosowanej przez niego marży handlowej bez uszczerbku dla wywiązywania się z innych zobowiązań płatniczych. Wskazał także, że wszystkie jego rachunki bankowe zostały zajęte w ramach egzekucji komorniczej, opłaty za energię elektryczną zużywaną w domu mieszkalnym skarżącego oraz w budynku służącym jego działalności gospodarczej ujęte są w rozliczeniu działalności gospodarczej. Nadmienił, że szybsza spłata pożyczki udzielonej przez osobę fizyczną nastąpiła na żądanie pożyczkodawcy, z pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży maszyny wykorzystywanej w prowadzeniu działalności gospodarczej. Niskie wydatki na wyżywienie swojej rodziny tłumaczył solidarną pomocą rodziny, która mieszka na wsi i w miarę swoich możliwości żywi się z płodów rolnych i przetwórstwa we własnym zakresie. Z przesłanych na wezwanie Sądu dokumentów wynika, ponad dane wynikające z wcześniejszych oświadczeń i przedłożeń wnioskodawcy, że skarżący w kwietniu, maju i czerwcu 2012 r. dokonał dostawy towarów i świadczył usługi o wartości odpowiednio 291.082 zł, 352.414 zł oraz 229.820 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Jak wynika z powołanego unormowania skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego na podstawie samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem wniesienie sprzeciwu powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Wywiedziona w sprzeciwie argumentacja dotycząca sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego stanowi uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia lub sposobu uzyskiwania takich środków. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Winno się dalej stwierdzić, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi przedsiębiorców, do których zalicza się ciążące na nich zobowiązania. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Dlatego podnoszone przez stronę uszczuplenie jej zasobów w rezultacie regulowania - dobrowolnego lub w trybie przymusowej egzekucji - jej zobowiązań nie może odnieść zamierzonego skutku w postaci uzasadnienia wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Wskazania wymaga, że sprawa zawisła przed Sądem jest związana z prowadzoną przez skarżącą działalnością gospodarczą. W kontekście żądania przyznania prawa pomocy mającego umożliwić skarżącemu obronę jego interesu prawnego związanego z tą działalnością, istotne dla oceny zasadności tego żądania jest prowadzenie przez stronę skarżącą działalności gospodarczej bez zabezpieczenia środków na ewentualne koszty sądowe związane z ochroną własnego interesu prawnego przedsiębiorcy o charakterze cywilnoprawnym oraz publicznoprawnym, które znajdują przełożenie na konkretne kwoty pieniężne, proporcjonalne do rozmiarów prowadzonej działalności, określonych kwotą przychodów za rok 2011 - 2.807.918,59 zł. Brak takiego zabezpieczenia, wynikający z autonomicznej decyzji skarżącej w zakresie planowania wydatków, nie może prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów ochrony jej osobistego interesu prawnego na skutek przyznania prawa pomocy. Nadto stwierdzić trzeba, iż w sprawie nie może mieć decydującego znaczenia wynik działalności gospodarczej strony w ostatnim okresie rozliczeniowym, jako że uczestniczenie w obrocie gospodarczym nie zakłada uzyskiwania dodatniego wyniku finansowego w każdym okresie rozliczeniowym. Za odmową przyznania stronie skarżącej prawa pomocy przemawia również fakt dalszego, mimo egzekucji komorniczej ze składników jej majątku, prowadzenia przez nią działalności gospodarczej na dużą, wynikająca z przedłożonych kserokopii miesięcznych deklaracji VAT skalę. Skoro strona postępowania sądowoadministracyjnego wnioskująca o przyznanie prawa pomocy wykazała dokonywanie dostaw towarów i świadczenie usług, za które otrzymała tylko w kwietniu, maju i czerwcu 2012 r. zapłatę w łącznej kwocie 120.812 zł, tzn. że była i nadal jest w stanie wypracować kwotę pieniężną konieczną do uiszczenia aktualnie wymaganych od niej kosztów sądowych, wykluczona zostaje realizacja przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. braku zdolności poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dane wynikające z ww. deklaracji wnioskodawcy świadczą bowiem, że dysponuje on w ramach prowadzonej przez niego działalności gospodarczej takimi środkami. Winno się również podkreślić, że z uwagi na posiadane zasoby majątkowe oraz pomoc rodziny, poniesienie przez skarżącego kosztów sądowych w sprawie, nie spowoduje uszczerbku w utrzymaniu koniecznym jego rodziny. W tym stanie rzeczy Sąd ocenił, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy i w konsekwencji, na podstawie powołanych wyżej przepisów prawa, postanowił jak w sentencji.