I SA/Wr 61/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Lidia Błystak po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi G.D. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania od decyzji w sprawie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2008 r. na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu z dnia 5 maja 2014 r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 5 lutego 2013 r. (sygn. akt I FZ 585/12) Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie G.D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 5 listopada 2012 r. odmawiające przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego. Strona skarżąca uiściła, na wezwanie, wpis sądowy od skargi w kwocie 100 zł. Listem nadanym na adres Sądu w dniu 25 lutego 2014 r. strona skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego. W uzasadnieniu swo-jego żądania skarżący podał, że jego sytuacja materialno-bytowa w żaden sposób nie pozwala na wydatki związane z pokryciem wynagrodzenia doradcy podatkowego oraz innych kosztów postępowania sądowego, gdyż wszystkie środki finansowe zostały przeznaczone na leczenie jego wykrytej w roku 2009 choroby. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał wnioskodawca, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, pełnoletnią córką oraz nieletnim sy-nem i utrzymuje je ze swojego dochodu z umowy o pracę w kwocie [...] zł (brutto) oraz dochodu jego córki z działalności gospodarczej w kwocie [...] zł (brutto). Jak wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru przesyłki sądowej w dniu 1 kwietnia 2014 r. skarżący odebrał wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy, dodatkowych informacji i dokumentów źródłowych dotyczących jego sytuacji materialnej i rodzinnej. W odpowiedzi na to wezwanie wnioskodawca przesłał pismo procesowe z dnia 8 kwietnia 2014 r., w którego treści wskazał, że w latach 2012 i 2013 ani on ani jego żona nie uzyskali dochodu, nie posiadają rachunków bankowych, nie korzystają z pomocy społecznej i innych instytucji państwowych, po złożeniu zeznania rocznego za rok 2014 zobowiązuje się przesłać jego kopię do Sądu, natomiast wszystkie opłaty w jego gospodarstwie domowym ponosi córka. Postanowieniem z dnia 5 maja 2014 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Są-dzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Powyższe orzeczenie referendarskie stało się przedmiotem sprzeciwu, w którym wnioskująca strona powołała się na dotychczas wywiedzioną argumentację. Przedstawił również swoje zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym 2013, z którego wynika, że uzyskała dochód w kwocie [...] zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Jak wynika z powołanego unormowania skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego na podstawie samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem wniesienie sprzeciwu powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Wywiedziona w sprzeciwie argumentacja dotycząca sytuacji materialnej i życiowej skarżącego stanowi zaś uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami admi-nistracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częścio-wym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1)) a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2) cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, że zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dla dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, do-datkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Według Sądu usprawiedliwione jest stwierdzenie, iż w postępowaniu wszczętym wnioskiem skarżącego referendarz sądowy wykonał dyspozycję art. 255 ustawy procesowej w zakresie uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, której uregulowanie nie wymaga ponowienia wezwania po przejściu sprawy do właściwości tego Sądu. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący w sposób lako-niczny umotywował swoje żądanie, a nadto nie dostarczył mimo wezwania dokumentów i nie przedstawił informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów oraz informacji, których treść uprawdopodobniłaby, iż jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sprawie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak, w związku z rygorem określonym w wezwaniu doręczonym stronie skarżącej w dniu 1 kwietnia 2014 r. ocenie podlegał stan faktyczny wynikający ze złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń oraz przedłożonych dokumentów. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów postępowania sądowego oparta jest na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnym, tj., iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów postępowania sądowego. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, jak i interesu strony skarżącej. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia – w sytuacji gdy są one dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Istotą prawa pomocy w zakresie ustanowienia z urzędu doradcy podatkowego jest natomiast nieodpłatne korzystanie strony z usług profesjonalnego pełnomocnika, wskutek przejęcia przez Skarb Państwa ciężaru kosztów związanych z tą reprezentacją. Założeniem prawa do bezpłatnej pomocy prawnej jest to, że strona ze względu na swój stan majątkowy nie jest w stanie ponieść jej kosztów. Mając na uwadze powołane przepisy prawa oraz wywiedzione z nich zasady, a także treść akt niniejszej sprawy, Sąd uznał, iż w sprawie nie została spełniona prze-słanka przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów postępowania sądowego. Nie wykazała ona bowiem, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Złożone przez G.D. oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Skarżący ograniczył się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jego złym stanie majątkowym i braku wystarczających dochodów na ponoszenie jakichkolwiek kosztów postępowania. Uchylił się natomiast od ich wykazania i uzupełnienia w sposób określony w doręczonym wezwaniu. Sąd podzielił przy tym argumentację sformułowaną w uzasadnieniu ww. orzeczenia referendarskiego, która, z uwagi na nie wskazanie innych okoliczności oraz nie przedstawienie dodatkowych dokumentów przez wnioskodawcę, pozostaje aktualna. Wezwanie skierowane do skarżącego przez referendarza sądowego miało bowiem na celu potwierdzenie treścią dokumentu (m. in. zeznania podatkowego) oświadczenia o aktualnej na dzień złożenia wniosku sytuacji materialnej całej jego rodziny, nie pozwalającej na ponoszenie kosztów postępowania sądowego w sprawie. Brak stosownej odpowiedzi na to wezwanie oznacza, że wnioskująca strona nie wykazała również w sposób wskazany przez referendarza sądowego wystąpienia w jej sytuacji przesłanki przyznania jej prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie skarżący mimo wezwania nie przedstawił dokumentów dotyczących dochodów swojego gospodarstwa domowego (lub ich braku), jego zasobów majątkowych i wydatków, dzięki którym możliwe byłoby ustalenie bez wątpliwości możliwości zarobkowania i zaoszczędzenia kwot koniecznych do ponoszenia kosztów postepowania sądowego. Istotne znaczenie w tym zakresie miało przedstawienie informacji dotyczącej sytuacji dochodowej i majątkowej córki skarżącego, której dochód – jak oświadczył wnioskodawca – jest głównym źródłem utrzymania ich wspólnego gospodarstwa domowego. W tym stanie rzeczy Sąd ocenił, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy i w konsekwencji, na podstawie powołanych wyżej przepisów prawa, postanowił jak w sentencji.