I SA/Wr 659/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 16 sierpnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy odroczenia zapłaty zaległości w zryczałtowanym podatku dochodowym ze sprzedaży udziału w nieruchomości postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł M. S., wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego żądania podała, że jest matką samotnie wychowującą dwoje dzieci i utrzymuje się z niskich dochodów z działalności gospodarczej w kwocie 1.500 zł, na której rozpoczęcie przeznaczyła środki ze sprzedaży nieruchomości, oraz z alimentów w kwocie 400 zł. Oświadczyła również, że jest właścicielką samochodu osobowego [...], zajętego przez komornika sądowego. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca przesłała dokumenty, z których ponad oświadczone wcześniej fakty wynika, że w roku 2009 w ramach prowadzonej działalności gospodarczej poniosła stratę w kwocie 25.853,79 zł (przy przychodzie w kwocie 975.912,61 zł i kosztach jego uzyskania w kwocie 1.001.766,40 zł) oraz w tym samym czasie uzyskała przychód z innych źródeł w kwocie 13.170,57 zł. W kwietniu, maju i czerwcu 2010 r. skarżąca nie dokonała wpłat na poczet zaliczek podatku dochodowego od osób fizycznych należnych od podatnika. Z przedłożonych deklaracji dla podatku towarów i usług (VAT-7) za kwiecień, maj i czerwiec 2010 r. wynika, że w tym okresie skarżąca dokonała dostawy towarów oraz świadczyła usługi o wartości odpowiednio 82.878 zł, 72.692 zł i 65.724 zł. Zobowiązania wnioskodawcy z tytułu kosztów sądowych w sprawie zawisłej przez Sądem Okręgowym w J. G. oraz z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne zostały rozłożone na raty, natomiast jej wierzytelności należne od Urzędu Skarbowego tytułem nadpłaty podatku od towarów i usług oraz wszystkich innych zostały pismem z dnia [...] zajęte na rzecz Sądu Okręgowego w J. G. Dodatkowo skarżąca podała, że miesięcznie wydatkuje kwotę 147,89 zł tytułem opłat za energię elektryczną, kwotę 221,32 zł tytułem opłat za gaz oraz kwoty od 54 do 218 zł tytułem składki na ubezpieczenie społeczne, oraz ponosi koszty uczęszczania jej dziecka do przedszkola. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że bieżące wydatki eksploatacyjne zajmowanego mieszkania w kwocie 722,54 zł oraz opłatę za przedszkole syna w kwocie 193,80 zł ponosi z dochodu z działalności gospodarczej w kwoce 1.100 zł. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia lub sposobu uzyskiwania takich środków. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Winno się dalej stwierdzić, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi przedsiębiorców, do których zalicza się ciążące na nich zobowiązania. Zwolnienie z kosztów sądowych – będących dochodem budżetu państwa - stanowiłoby swoistą formę kredytowania podmiotów gospodarczych i naruszałoby zasadę równoważnego traktowania powinności finansowych. Dlatego podnoszone przez stronę uszczuplenie jej zasobów w rezultacie regulowania - dobrowolnego lub w trybie przymusowej egzekucji - jej zobowiązań nie może odnieść zamierzonego skutku w postaci uzasadnienia wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Nie sposób bowiem przyjąć, że strona, która posiada stałe źródło dochodu, pomimo iż dochód ten w zestawieniu z jej zobowiązaniami jest niewysoki, nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie referendarza sądowego będąca wynikiem zdarzeń z lat poprzednich, sytuacja majątkowa M. S. i jej rodziny nie pozwala na przyjęcie, iż uzasadnia ona uwzględnienie jej wniosku. W sprawie nie może mieć decydującego znaczenia ujemny wynik działalności gospodarczej skarżące, jako że uczestniczenie w obrocie gospodarczym nie zakłada uzyskiwania dodatniego wyniku finansowego w każdym roku. Istotne jest także dalsze prowadzenie przez stronę skarżącą działalności gospodarczej na dużą skalę, wynikającej ze złożonych deklaracji VAT, bez zabezpieczenia środków na ewentualne koszty sądowe związane z ochroną własnego interesu prawnego przedsiębiorcy o charakterze cywilnoprawnym oraz publicznoprawnym, które znajdują przełożenie na konkretne kwoty pieniężne, proporcjonalne do rozmiarów prowadzonej działalności. Brak takiego zabezpieczenia wynikający z autonomicznej decyzji skarżącej w zakresie planowania wydatków nie może prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów ochrony jej indywidualnego interesu prawnego. Jednocześnie winno się zaznaczyć, że niedopuszczalne jest przenoszenie na budżet państwa, a w konsekwencji na wszystkich jego obywateli, ciężaru negatywnych skutków (niemożności opłacania kosztów sądowych w sprawach dotyczących prywatnego interesu prawnego skarżącej) samodzielnie podjętej decyzji o dalszym prowadzeniu działalności gospodarczej, przynoszącej straty. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono jak w sentencji.