I SA/Wr 770/17

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu – Barbara Koźlik po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A s.c. z/s we W. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżąca spółka cywilna, zastępowania przez adwokata, wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych wskazując, że nie ma żadnych środków, z których mogłaby sfinansować prowadzone sprawy i nie zawiera żadnych transakcji zarobkowych. Strata za ostatni rok obrotowy wyniosła 27.276,96 zł. W oświadczeniu o majątku i dochodach podano, iż spółka nie ma kapitału zakładowego ani środków trwałych. Zakreślona została rubryka dotycząca rachunków bankowych. Do akt sprawy w wyniku wezwania przedłożone zostały deklaracje VAT-7 za sierpień, wrzesień i październik 2013 r., bilans oraz rachunek zysków i strat spółki za 2016 r. potwierdzające brak majątku i stratę spółki, a także zeznania podatkowe PIT-36L za 2015 r. i PIT-37 za 2016 r. D. W. oraz PIT-37 i PIT-36L za 2016 r. R. S.. Z zeznań tych wynika, że pierwszy ze wspólników w 2015 r. nie uzyskał z działalności gospodarczej żadnych przychodów, a w 2016 r. jego przychód ze stosunku pracy wyniósł 22.100 zł. Drugi wymieniony wspólnik w 2016 r. nie uzyskał z działalności gospodarczej żadnych przychodów, a ze stosunku pracy i innych źródeł miał przychód w kwocie 21.233,48 zł. Ponadto przedłożono kopie umów o pracę D. W. i R. S. oraz decyzji ZUS o przyznaniu P. S. świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie 1.477 zł, kopie dokumentów potwierdzających zadłużenia wszystkich trzech wspólników i egzekucję tych należności, orzeczenie o niepełnosprawności syna P. S. oraz kopie oświadczeń wspólników. Z powyższych dokumentów wynika, że D. W. jest zatrudniony na czas nieokreślony od [...] sierpnia 2017 r. na stanowisku pracownika badawczego z wynagrodzeniem zasadniczym 2.000 zł, a R. S. od [...] czerwca 2015 r. na stanowisku specjalisty ds. sprzedaży z wynagrodzeniem na dzień zatrudnienia 1.750 zł brutto. D. W. ma zadłużenie z tytułu składek ZUS oraz niespłacanego w terminie kredytu. Wobec R. S. prowadzone jest od maja 2017 r. postępowanie egzekucyjne w związku z zaległościami wobec ZUS. R. S. oświadczył, że nie posiada żadnego majątku, oszczędności udziałów, papierów wartościowych oraz nieruchomości i rzeczy ruchomych o wartości powyżej 5.000 zł. Tożsame oświadczenia złożyli pozostali dwaj wspólnicy. Nadto pełnomocnik strony skarżącej wskazał, że P. S. zajmuje się [...]-letnim synem z orzeczoną niepełnosprawnością (potwierdzoną kopią orzeczenia), w związku z czym nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej. Mieszka u swojej matki, a jego jedynym dochodem jest zasiłek opiekuńczy. Miesięcznie wydatkuje około 1.200 zł na rehabilitacje syna, który wymaga całodobowej opieki, finansowo wymaga pomocy swojej matki. Wspólnik nadto zajmuje się chorym ojcem. D. W. pozostaje w separacji z żoną, zamieszkuje z rodzicami, a jego wydatki miesięczne przewyższają zarobki. Zarobki z kolei przekazywane są żonie na spłatę kredytu i utrzymanie dwójki dzieci. Prowadzone jest wobec niego postępowanie egzekucyjne w związku z zadłużeniem w ZUS. R. S. mieszka z [...]-letnim dzieckiem u rodziców. Miesięczne wydatki na gospodarstwo domowe, odzież, żywność, środki higieny wynoszą około 1.200 zł. Prowadzone jest wobec niego postępowanie egzekucyjne, a jego wynagrodzenie jest zajęte na poczet zobowiązań wobec ZUS. Żaden ze wspólników nie posiada rachunków bankowych, lokat ani kart kredytowych. Nie mają też majątku, oszczędności, udziałów, papierów wartościowych, nieruchomości ani rzeczy ruchomych o wartości powyżej 5.000 zł. Odnosząc się do wezwania w przedmiocie źródeł dochodów i ich wysokości osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, a także podania zestawienia ich miesięcznych wydatków, pełnomocnik zaakcentował, że wszyscy wspólnicy mają ustanowioną rozdzielność majątkową ze swoimi małżonkami, w związku z czym nie sposób uznać, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Zwrócił uwagę na orzecznictwo sądowe, zgodnie z którym obiektywne przeszkody w postaci braku współpracy małżonka, względem którego wnioskodawca ma ustanowioną rozdzielność majątkową, nie mogą automatycznie przemawiać na niekorzyść wnioskodawcy. Podkreślił, iż wadliwe jest uznanie, że obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami, wynikający z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, może być utożsamiany z obowiązkiem pokrywania przez małżonka wszelkich kosztów, w tym również kosztów sądowych, w sytuacji gdy małżonkowie ustanowili rozdzielność majątkową – taki pogląd jest sprzeczny z celem i naturą instytucji prawa pomocy. Pełnomocnik oświadczył, iż nie otrzymał honorarium za prowadzenie spraw spółki przed tutejszym Sądem. Honorarium ma zostać opłacone dopiero po poprowadzeniu spraw w zależności od nakładu pracy. Jako znane z urzędu wskazać trzeba, że skarżąca spółka cywilna jest stroną w tutejszym Sądzie w 40 sprawach toczących się równocześnie, w których wpisy od skarg zostały wyznaczone na łączną kwotę 12.109 zł. W ocenie referendarza sądowego, wniosek nie mógł zostać uwzględniony. Podstawą prawną jego rozpoznania jest regulacja zawarta w art. 245 § 3 i art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.– dalej: p.p.s.a.). Zgodnie z brzmieniem tych przepisów, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w przypadku osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej (w tym spółek cywilnych) może być przyznane, gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przede wszystkim podkreślenia wymaga, że to wnioskodawca jest zobligowany do rzetelnego i wyczerpującego wykazania okoliczności uzasadniających jego żądanie. Wskazuje również na to treść art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jednocześnie zaznaczyć trzeba, że wykazanie oznacza więcej niż tylko uprawdopodobnienie przesłanek przyznania prawa pomocy – wnioskodawca winien w miarę możliwości udowodnić, udokumentować fakty, na które się powołuje. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia bowiem sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (zob. postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku spółki cywilnej sytuacja jest o tyle specyficzna, że jakkolwiek to spółka jest w sprawie stroną skarżącą, to jednak za jej zobowiązania odpowiadają wszyscy jej wspólnicy solidarnie, zgodnie z art. 864 Kodeksu cywilnego, a odpowiedzialność ta rozciąga się na cały ich majątek. Z uwagi zatem na specyfikę spółki cywilnej przyjmuje się, że do oceny przesłanek jej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych niezbędne jest złożenie przez jej wspólników oświadczeń o ich stanie rodzinnym, majątku i dochodach. W tym wypadku zarówno spółka, jak i wspólnicy muszą wykazać, że nie mają dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. "Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowo administracyjnych" – S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, Warszawa 2007). W tym stanie rzeczy bez znaczenia pozostaje, że spółka nie prowadzi działalności już od 2013 r., nie generuje w związku z tym żadnych obrotów i jako taka nie posiada jakiegokolwiek majątku. Uzasadnione i konieczne było ustalenie możliwości płatniczych jej wspólników, a tym samym żądanie przedłożenia dokumentów źródłowych, które odzwierciedlałyby te możliwości każdego wspólnika z osobna. Zaznaczyć trzeba, iż Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, iż wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Okoliczności uzasadniające swoje żądanie wnioskodawca winien wykazać w sposób jak najobszerniejszy oraz – co należy podkreślić – logiczny i wiarygodny, nie ograniczając się tylko i wyłącznie do tych danych, które miałyby uzasadnić jego żądanie i tylko takich, które są udokumentowane. Tymczasem, zdaniem referendarza, udostępnione dane co do każdego wspólnika z osoba są wybiórcze i po części nielogiczne. D.W. powołuje się na separację z żoną, czego w żaden sposób nie wykazał. Wskazuje, że jego wynagrodzenie przewyższa jego wydatki, jednocześnie podaje, że wynagrodzenie przekazuje żonie na spłatę kredytu i utrzymanie dzieci. Nie jest wiadome zatem, z czego tak naprawdę się utrzymuje, jeżeli faktycznie jego wynagrodzenie wynosi 2.000 zł brutto i przekazywane jest na powyższe cele. Nadto zauważyć wypada, iż w podanych okolicznościach bezcelowe jest powoływanie się na prowadzone postępowanie egzekucyjne, gdy wnioskodawca nie posiada jakiegokolwiek majątku, a kwota wynagrodzenia, która wynika z umowy o pracę, jest wolna od egzekucji. R. S. również dokumentuje, że ma najniższe wynagrodzenie (1.750 zł brutto), i podaje, że 1.200 zł wynoszą jego miesięczne wydatki, które obejmują utrzymanie gospodarstwa domowego, odzież, żywność, środki higieny. Przy czym po pierwsze, pomimo wezwania, wnioskodawca (a także dwaj pozostali wspólnicy) nie przedstawił szczegółowego, określonego kwotowo zestawienia miesięcznie ponoszonych wydatków. Po drugie, oświadczenie o jego sytuacji uległo zmianie w porównaniu z podanym w innych sprawach (przykładowo w sprawie o sygn. I SA/Wr 633/17), gdzie w piśmie z dnia z dnia [...] stycznia 2018 r. pełnomocnik wskazał, że R. S. mieszka wspólnie z żoną chorującą na [...] i [...]-letnim synem. Podnosił, że wnioskodawca nie ma możliwości podjęcia dodatkowej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność opieki nad chorą żoną. Obecnie (pismo z dnia [...] marca 2018 r.) mieszka z synem i rodzicami, a z żoną ma ustanowioną rozdzielność majątkową. Przy takich rozbieżnościach co do sytuacji rodzinnej wnioskodawcy w ciągu dwóch miesięcy, trudno ocenić ich wiarygodność. Zwłaszcza w okolicznościach powoływania się konieczność opieki nad chorą żoną. Odnośnie wynagrodzeń ww. wspólników, to należy zwrócić uwagę, iż w wezwaniu do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych wymagane były zaświadczenia pracodawców co do wysokości wynagrodzeń, a nie umowy o pracę. Tymczasem jedna umowa jest z sierpnia 2017 r., w związku z czym dane z niej wynikające można uznać za aktualne, natomiast druga z nich jest datowana na [...] czerwca 2015 r., zatem nie można przyjąć, iż odzwierciedla aktualną sytuację finansową R. S.. Poza tym wskazać trzeba, iż wobec obu wspólników prowadzone są postępowania egzekucyjne, co za tym idzie, zdaniem referendarza, wykazanie w umowach o pracę kwot wynagrodzeń, które są wolne od wszelkich potrąceń, zmierzało do uniknięcia objęcia ich zajęciem egzekucyjnym. Nie bez znaczenia dla tych ustaleń może mieć fakt, że spółki, w których obaj wnioskodawcy są zatrudnieni, są ze sobą powiązane, co wynika z ogólnodostępnych danych Krajowego Rejestru Sądowego. Jedynym wspólnikiem spółki z o.o. A, pracodawcy D. W., jest B Sp. z o.o., zatrudniająca R. S.. W obu spółkach prezesem zarządu jest D. K., który jest również prezesem zarządu w C Sp. z o.o. – spółki, którymi wspólnikami są po 1/3, poza prezesem, A. W. i K. S.. Nie są znane rzeczywiste źródła utrzymania P. S., który – jak twierdzi – otrzymuje jedynie zasiłek opiekuńczy w kwocie 1.477 zł, z czego 1.200 zł przeznacza co miesiąc na rehabilitacje syna. Z danych Krajowego Rejestru Sądowego wynika natomiast, że wspólnik ten pełni funkcję prezesa zarządu w D Sp. z o.o., w której to spółce jedynym wspólnikiem jest K. S.. Wyjaśnić wypada, że nazwisko K. S. widnieje na kopii orzeczenia o niepełnosprawności datowanego na [...] stycznia 2017 r., jako wnioskującej o wydanie orzeczenia w sprawie syna. Powyższe ustalenia zatem wskazują na liczne wątpliwości co do faktycznych, obiektywnie postrzeganych możliwości płatniczych wszystkich wspólników skarżącej spółki, którzy – co należy powtórzyć i zaakcentować – odpowiadają za jej zobowiązania solidarnie całym swoim majątkiem. Z udostępnionych danych wywieść by należało, iż wszyscy trzej wspólnicy w rzeczywistości nie mają żadnych środków do życia: D.W. wynagrodzenie przekazuje w całości żonie, R. S. utrzymuje, że 1.200 zł wydatkuje na 3-osobową rodzinę z [...]-letnim dzieckiem i żoną ze [...] lub na siebie i syna, jednak nie jest wiadome, które informacje odpowiadają rzeczywistości, a R. S. z zasiłku w kwocie 1.477 zł wydatkuje 1.200 zł na rehabilitację syna. Równocześnie wspólnicy mają w perspektywie opłacenie adwokata, który zastępuje ich w czterdziestu sprawach w tutejszym Sądzie. Zaś wynagrodzenie – jak oświadczył pełnomocnik – uzależnione jest od nakładu pracy. Do tej pory natomiast nie udzielono odpowiedzi na wezwanie do złożenia oświadczenia o źródłach finansowania ww. pełnomocnika. Odnosząc się do argumentacji wpływu rozdzielności majątkowej małżonków na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, to stanowisko pełnomocnika strony jest tylko po części zasadne. W istocie, w sytuacji rozpadu małżeństwa, nawet jeśli nie zostało ono formalnie rozwiązane, ale małżonkowie nie mieszkają razem, nie utrzymują ze sobą kontaktu, trudno domagać się od wnioskodawcy dokumentacji finansowej dotyczącej jego małżonka. Jednakże takiej sytuacji nie potwierdza sam fakt rozdzielności majątkowej, gdyż jej ustanowienie może być podyktowane różnymi względami, przykładowo celem uniknięcia egzekucji majątku. W powołanych przez pełnomocnika orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny wskazywał jako przeszkodę udostępnienia dokumentów małżonków nie tyle ustanowioną z nimi rozdzielność majątkową, co brak współpracy małżonka i jego odmowa do udostępnienia informacji o jego sytuacji majątkowej i finansowej. Natomiast sama rozdzielność majątkowa nie ma znaczenia na potrzeby oceny możliwości w ponoszeniu kosztów postępowania sądowego przez stronę skarżącą. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane zostało już stanowisko, iż rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. Zgodnie bowiem z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, małżonkowie obowiązani są – każdy według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych – przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, między innymi uregulowania zawartego w art. 27 k.r.o. (por. postanowienie NSA z 24 września 2013 r., sygn. akt II FZ 752/13). W związku z tym poszerzenie ustaleń faktycznych o dokumenty dotyczące bezpośrednio małżonka strony skarżącej, w celu ustalenia sytuacji majątkowej samego wnioskodawcy, jest zawsze konieczne (por. postanowienie NSA z dnia 24 września 2013 r., sygn. akt I GZ 417/13 oraz z dnia 5 kwietnia 2016 r., sygn. akt I GZ 179/16). W istocie są też orzeczenia prezentujące stanowisko przeciwne, które jest jednak odosobnione. Poza tym zwrócić należy uwagę, iż powodem odmowy przyznania prawa pomocy nie jest uchylenie się od przedłożenia dokumentacji finansowej dotyczącej współmałżonków, lecz nielogiczne, bardzo wybiórczo udostępnione dane dotyczące samych wspólników skarżącej spółki. Zauważyć też trzeba, że wnioskodawcy byli wezwani do udzielenia informacji o osobach, które współtworzą z nimi gospodarstwo domowe (a więc nie tylko małżonków), a treść art. 255 p.p.s.a. jak najbardziej uprawnia rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy do skierowania takiego wezwania w takim zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody (zob. postanowienie NSA z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 67/11). Zwłaszcza, jeśli udostępnione informacje wyraźnie wskazują, iż niemożliwym jest, aby wnioskodawcy są w stanie samodzielnie gospodarstwo domowe utrzymać. W tych okolicznościach referendarz nie mógł ocenić zasadności wniosku w oparciu o tak udostępnione dane. W związku z tym postanowił jak w sentencji postanowienia, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i 2 pkt 7 p.p.s.a.