I SA/Wr 793/17

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. G. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej we W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń. luty, marzec, kwiecień, maj i czerwiec 2014 r. postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. M. G., reprezentowana przez radcę prawnego w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu, sformułowała wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, poprzez zwolnienie jej z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 12.469 zł. Wskazała jednocześnie, że jest w stanie zapłacić tytułem tej opłaty sądowej kwotę 5.000 zł. W uzasadnieniu tego żądania podała, że prowadzone w stosunku do niej postępowania podatkowe doprowadziły do niemal zaprzestania działalności gospodarczej i utraty kontraktów handlowych. Prowadzona przez skarżącą firma nie uzyskuje przychodów, które pokryłyby koszty związane z zobowiązaniami z tytułu leasingu i kredytów, wynagrodzeń pracowników, należnych podatków i składek na ZUS. Jej rachunki bankowe są zajęte przez komorników skarbowych, a cały majątek zabezpieczony na poczet zobowiązań. Oświadczyła, że poniosła już znaczne wydatki na "obronę prawną" i opłaty sądowe oraz, że nie mogła przewidzieć i zabezpieczyć się finansowo na wypadek niekorzystnych decyzji podatkowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podała, że jest właścicielką domu jednorodzinnego o powierzchni około 200 m² i wartości około 800.000 zł, obciążonego "zastawem hipotecznym" i licznymi zajęciami komorniczymi. Jest nadto właścicielką będących przedmiotem zajęcia samochodu osobowego marki V. [...] o wartości 10.000 zł, trzech naczep cystern o wartości około 129.150 zł, 141.450zł i 86.100 zł, oraz dwóch ciągników siodłowych marki V. o wartości około 86.100 zł każdy. Nie osiąga żadnego dochodu, natomiast miesięcznie wydaje tytułem raty kredytu hipotecznego na dom kwotę 5.300 zł, opłat za media – około 2.000 zł, rat leasingu firmowego – łącznie 30.472, 20 zł i "firmowych" ubezpieczeń majątkowych – około 8.750 zł. Wydatki te pokrywa z bieżącej działalności gospodarczej. W odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów strona oświadczyła, podjęła działania mające na celu likwidację działalności gospodarczej, w tym zwolnienie 24 pracowników. Z mężem, który nie pracuje i odwołuje się od decyzji ZUS w sprawie renty inwalidzkiej z tytułu niezdolności do pracy, ma "rozdzielność majątkową", jej nieruchomość położona w S.. jest obciążona hipoteką na rzecz banki z tytułu kredytu oraz zajęciami komorniczymi, natomiast nieruchomość w Ż. została przewłaszczona na rzecz jej wierzyciela w związku z niemożnością spłaty udzielonej przez niego skarżącej pożyczki. Z przedłożonych dokumentów wynika, że skarżąca w latach 2015 i 2016 poniosła w ramach prowadzonej działalności gospodarczej stratę w kwocie odpowiednio 3.169.298,61 zł i 1.274.796,85 zł przy przychodzie w kwocie odpowiednio 3.658.167,67zł i 5.194.040,23 zł. W lipcu, sierpniu i wrześniu 2017 r. wnioskująca strona dostarczyła towary i świadczyła usługi o wartości odpowiednio 406.474 zł, 410.279 zł i 384.183 zł oraz nabyła towary i usługi o wartości odpowiednio 598.765 zł, 421.755 zł i 565.270 zł. Naczelnik Urzędu Skarbowego w J. w dniu [...] r. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone w stosunku do M. G. z powodu jej bezskuteczności. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowa-niu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2017 r. poz. 1369) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), a w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2) cyt. wyżej przepisu). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania zwią-zane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Nale-ży zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia tych kosztów stanowi wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi i sposobu dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Ponieważ postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie tak, aby było możliwe ustalenie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów postępowania sądowego można wysnuć wniosek, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów postępowania sądowego jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Zdaniem referendarza sądowego ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. W sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów postępowania sądowego oparte jest na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wykazane przez wnioskodawcę, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. wykazaniu niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i męża. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja materialna, życiowa i rodzinna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Po pierwsze, wskazać należy, że prowadzenie działalności gospodarczej na skalę odpowiadającą kwocie przychodów skarżącej z tego tytułu w roku 2015 i 2016 oraz wartości aktualnie świadczonych usług i dostarczonych towarów bez względu na jej wynik, bez zabezpieczenia środków finansowych przeznaczonych na koszty postępowań sądowych związanych z tą działalnością jest konsekwencją samodzielnej decyzji wnioskodawcy i obciąża jego zdolność wszczynania postępowań sądowych dotyczących jego indywidualnego interesu prawnego o charakterze publicznym i cywilnym poprzez uiszczanie opłat sądowych proporcjonalnych do wartości dochodzonych praw i roszczeń związanych z prowadzoną działalnością. Ważne jest również dalsze prowadzenie przez stronę skarżącą tej działalności bez zabezpieczenia środków na wyżej wskazany cel. Brak takiego zabezpieczenia wynikający z autonomicznej decyzji strony skarżącej w zakresie planowania wydatków nie może, w ocenie referendarza sądowego, prowadzić do przeniesienia na budżet państwa kosztów ochrony jej indywidualnego interesu prawnego. Po drugie, skarżąca obraca w ramach prowadzonej działalności gospodarczej kwotami wynikającymi z wielkości rosnących przychodów z tego źródła i kosztów ich uzyskania oraz z przedłożonych deklaracji VAT, których posiadanie, zdaniem referendarza sądowego, pozwala na przyznanie prawa pomocy jedynie w sytuacji, gdy wnioskodawca przedstawi istotne, obiektywne i wyjątkowe powody przeznaczenia posiadanych środków pieniężnych na inne cele niż opłacenie kosztów postępowania sądowego. Tymczasem w sprawie skarżący takich okoliczności nie przedstawił. Nie zalicza się do tych okoliczności dobrowolnego lub przymusowego wykonywania zobowiązań cywilnoprawnych i publicznoprawnych strony, które zakwalifikować trzeba do kategorii zwykłych i przewidywalnych elementów prowadzenia działalności gospodarczej, posiadania majątku i prowadzenia gospodarstwa domowego. Po trzecie, bez znaczenia jest to, że strona odnotowuje straty. Dochód i strata są wynikiem ponoszenia mniejszych lub większych kosztów uzyskania przychodu, co oznacza, że przedsiębiorca ma środki na ich opłacenie lub zdolność do zaciągania tak znacznych zobowiązań. Zaznaczyć też trzeba, że wszystkie te trzy wartości: dochód, strata, koszty podatkowe, są wykazywane przede wszystkim na potrzeby rozliczeń w podatku dochodowym i zwykle nie odzwierciedlają rzeczywistej sytuacji finansowej przedsiębiorcy. Dlatego też to wartość przychodu jest najbardziej wymiernym punktem odniesienia dla oceny możliwości płatniczych ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy. Świadczy o tym okoliczność wskazana przez samą skarżącą. Koszty bieżącego utrzymania (w tym opłacenie raty kredytowej w kwocie 5.300 zł i wydatków związanych z domem w wysokości około 2.000 zł) pokrywa z bieżącej działalności gospodarczej. W konsekwencji, zerowy dochód, oświadczony we wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie może mieć wpływu na ocenę możliwości płatniczych skarżącej. Udostępnione w sprawie dane i przedstawione uwagi, zdaniem referendarza, nie pozostawiają wątpliwości, że skarżąca była w stanie zgromadzić środki na opłacenie wpisu od skargi w kwocie ponad 12.469 zł. Nie bez znaczenia dla oceny wykazania podstaw przyznania prawa pomocy ma również fakt, że skarżąca samodzielnie podjęła decyzję o sfinansowaniu udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika w pierwszej kolejności, tj. przed zabezpiecze-niem środków na opłacenie kosztów sądowych, w tym wpisu sądowego od wnoszonej skargi. Istotny w tym zakresie jest fakt, że dla wszczęcia postępowania przed sądem administracyjnym pierwszej instancji nie jest konieczny, w przeciwieństwie do uiszczenia wpisu sądowego, udział profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Zdaniem referendarza sądowego nie można przenosić na budżet państwa i ogół podatników ewentualnych konsekwencji wyboru dokonanego w przez stronę skarżącą wyżej wskazanym zakresie, tj. braku środków pieniężnych na opłacenie m. in. wpisu sądowego od skargi. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie po-stępowania skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy. W konsekwencji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił, jak w sentencji, o odmowie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy.