I SA/Wr 805/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 6 września 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. O. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybiania terminowi do wniesienia odwołania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie skarżąca W. O. złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu wskazała, że jest właścicielką domu o powierzchni 180 m², jej mąż nie pracuje, natomiast ich dochodem jest jej emerytura w kwocie 1.800 zł (brutto). W dniu 19 sierpnia 2010 r. skarżącej doręczono wezwanie do dostarczenia w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia wezwania odpisu zeznania podatkowego skarżącej oraz jej męża podatku dochodowego od osób fizycznych za lata 2008 i 2009 wraz z załącznikami (ewentualnie informacji o uzyskanych przez podatnika i jej męża dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy), odcinka świadczenia emerytalnego skarżącej za lipiec 2010 r., szczegółowego, określonego kwotowo zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków skarżącej i jej rodziny ze wskazaniem źródeł ich finansowania i załączeniem dowodów wpłat, szczegółowych wyciągów z posiadanych przez skarżącą oraz jej męża rachunków i lokat bankowych, w tym dewizowych, za ostatnie trzy miesiące, szczegółowych informacji o posiadanych przez skarżącą oraz jej męża środkach transportu, informacji o korzystaniu z Pomocy Społecznej i innych form wsparcia państwowego oraz innych dokumentów i informacji, których treść może mieć znaczenie dla oceny wniosku skarżącej. W odpowiedzi na to wezwanie skarżąca przedłożyła do akt sprawy kserokopię zeznań o wysokości osiągniętego przez siebie oraz swojego męża dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2008 i 2009, dokumentu zatytułowanego "Rozwiązanie Umowy o Zarządzenie" oraz decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział we W. z dnia [...] znak [...]. Z dokumentów tych wynika, że w latach 2008 i 2009 skarżąca oraz jej mąż uzyskali dochód w łącznej kwocie odpowiednio 93.015,45 zł oraz 110.372,81 zł, od dnia 1 marca 2010 r. świadczenie emerytalne skarżącej wynosi 1.498,33 zł, natomiast od dnia 6 maja 2010 r. mąż skarżącej nie świadczył usługi zarządu zakładem opieki zdrowotnej. W piśmie przewodnim z dnia 24 sierpnia 2010 r. skarżąca oświadczyła nadto, że nie posiada środka lokomocji ani lokat bankowych, jej rodzina nie korzysta z pomocy społecznej, natomiast uzyskuje pomoc od syna oraz dalszej rodziny. Wbrew sygnalizacji zawartej w piśmie przewodnim skarżąca nie przedłożyła szczegółowego danych ponoszonych miesięcznie wydatków oraz ksera umów bankowych. Zarządzeniem z dnia 21 lipca 2010 r. Przewodniczący Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wyznaczył w sprawie wpis sądowy od skargi w kwocie 100 zł. Z urzędu wskazać trzeba na dwie okoliczności: po pierwsze, ze skargi strony skarżącej oraz jej męża przed Sądem toczą się cztery postępowania (sygn. akt I SA/Wr 805/10, 806/10, 807/10 i 808/10), w których wyznaczono wpis sądowy od skargi w kwocie po 100 zł w każdej; po drugie, w sprawach ze skargi męża skarżącej (sygn. akt I SA/Wr 807/10 i 808/10) do akt przedłożono kserokopię porozumień w sprawie zadłużenia zawartych z bankami oraz duplikatów potwierdzenia wykonania przelewu. Z dokumentów tych wynika, że utrzymanie gospodarstwa domowego skarżącej oraz jej męża generuje miesięcznie wydatki w łącznej kwocie 2.695,76 zł, na którą składają się między innymi wydatek z tytułu opłaty za usługi telekomunikacyjne w kwocie 188,66 zł oraz wpłata łącznej kwoty 1.600 zł tytułem rat kredytu hipotecznego. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawców od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena ta zaś musi być odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia lub sposobu uzyskiwania takich środków. Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżąca w sposób lakoniczny umotywowała swoje żądanie, a nadto nie dostarczyła mimo wezwania wszystkich informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawiła innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jej aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. W tej sytuacji przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych przez skarżącą oświadczeń i dokumentów. Treść materiału aktowego niniejszej sprawy obligowała referendarza sądowego do stwierdzenia, iż nie została spełniona przesłanka przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Złożone przez skarżącą oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jej rzeczywistych możliwości płatniczych. W treści wniosku strona skarżąca ograniczyła się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jej aktualnym złym stanie majątkowym i braku wystarczających dochodów – brak źródeł utrzymania oraz składników majątku, pozwalających na uiszczenie kosztów sądowych. Uchyliła się natomiast od ich uzupełnienia w sposób określony w doręczonym wezwaniu. Zasadne jest ponowne stwierdzenie, że to wnioskodawca jest obowiązany do zachowania szczególnej staranności przy wykazaniu zasadności swojego żądania. W rozpoznawanej sprawie strona skarżąca mimo wezwania nie przedstawiła dokumentów dotyczących źródeł pozyskiwania środków pieniężnych na pokrywanie wydatków na jej utrzymanie, dzięki któremu możliwe byłoby ustalenie bez wątpliwości możliwości zaoszczędzenia przez nią kwot koniecznych do uiszczenia opłat sądowych bez spowodowania uszczerbku w utrzymaniu strony i jej rodziny. Niemniej jednak, w związku z rygorem określonym w wezwaniu doręczonym stronie skarżącej w dniu 19 sierpnia 2010 r. ocenie podlegał stan faktyczny wynikający z oświadczeń zawartych w samym wniosku oraz przesłanych dokumentów. Z przedstawionych kserokopii zeznań podatkowych wynika, że skarżąca oraz jej mąż w latach 2008 i 2009 uzyskiwali dochód w kwocie odpowiednio 93.015,45 zł oraz 110.372,81 zł, który należy uznać za wysoki i wystarczający do ponoszenia wydatków inne niż koszty koniecznego utrzymania. Natomiast oświadczone przez skarżącą pogorszenie sytuacji materialnej jej gospodarstwa domowego wskutek jego utrzymywania jedynie z jej emerytury oraz pomocy syna i dalszej rodziny nie znajduje potwierdzenia w aktach sprawy. W. O. ograniczyła się bowiem do wykazania tylko wybranych przelewów wychodzących z rachunku bankowego jej męża, sumujących się w kwocie 2.695,76 zł, znacznie przekraczających kwotę jej świadczenia emerytalnego (1.498,33zł). Skarżąca uchyliła się natomiast od przedłożenia szczegółowych wyciągów z posiadanych przez skarżącą oraz jej męża rachunków i lokat bankowych, w tym dewizowych, za ostatnie trzy miesiące. Ich treść pozwoliłaby ocenić, na podstawie salda rachunku bankowego oraz przelewów przychodzących, rzeczywistą zdolność ponoszenia przez skarżącą i jej gospodarstwo domowe ciężaru kosztów sądowych. Dodatkowo zaznaczyć trzeba, że do wydatków na miesięcznie utrzymanie swojego gospodarstwa domowego zaliczyła skarżąca kwotę 188,66 zł tytułu zapłaty za usługi telekomunikacyjne. Referendarz sądowy, bazując na zasadach doświadczenia życiowego i logicznego myślenia, nie uznał tego wydatku w całości za konieczny w utrzymaniu tego gospodarstwa. Wniosek ten jest tym bardziej uzasadniony, że rezultatem ponoszenia tego wydatku, tj. brakiem środków pieniężnych, skarżąca obciążyć chce budżet państwa, a w rezultacie pozostałych podatników. W tym kontekście aktualne pozostaje stwierdzenie, iż ocena realizacji przesłanek zwolnienia z kosztów sądowych wymaga uwzględnienia poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których przeniesiony zostanie – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia. Dlatego wskazać należy, że bez względu na sposób wydatkowania (usługi telekomunikacyjne) przez wnioskodawcę posiadanych zasobów pieniężnych, w sytuacji majątkowej wynikającej z jego oświadczeń oraz dokumentów złożonych do akt sprawy, nie sposób uznać – nawet biorąc pod uwagę sumę opłat sądowych wyznaczonych w wyżej wskazanych sprawach zawisłych przed tutejszym Sądem - że poniesienie przez W. O. z budżetu jej gospodarstwa domowego opłat sądowych spowoduje uszczerbek w koniecznym utrzymaniu tego gospodarstwa. W tym stanie rzeczy uzasadnione jest stwierdzenie, że na obecnym etapie postępowania strona skarżąca nie wykazała, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił jak w sentencji.