I SA/Wr 867/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. Ośrodek Zamiejscowy w J. G. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za czerwiec 2007 r. postanawia: 1. przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnić ją od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 2.000 (słownie: dwa tysiące 00/100) złotych, 2. w pozostałym zakresie odmówić przyznania prawa pomocy. W sprawie B. K. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu podał, że w dniu 1 lipca 2010 r. stracił pracę, jego żona jest osobą bezrobotną, natomiast ich nieruchomości w W. oraz J. G., w tym nieruchomości gruntowe o łącznej powierzchni 5,3 ha, i samochody zostały zajęte w postępowaniu egzekucyjnym, którego przedmiotem jest należność w kwocie 2.000.000 zł. Wnioskodawca oświadczył, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną oraz dwoma pełnoletnimi synami, z których jeden jest studentem uczelni we W. Jako dochód tego gospodarstwa wskazał skarżący zasiłek dla bezrobotnych żony w kwocie 580 zł oraz miesięczne wynagrodzenie za pracę jednego z synów w kwocie 1.350 zł (brutto). Nadmienił także, iż sam nie otrzymuje zleceń na prace wykonywane w ramach działalności gospodarczej oraz, że jego rodzina uzyskuje od krewnych pomoc materialną w łącznej kwocie do 400 zł miesięcznie. Zarządzeniem z dnia 26 sierpnia 2010 r. Przewodniczący Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wyznaczył wpis sądowy od złożonego środka zaskarżenia w kwocie 4.328 zł. Z dokumentów przesłanych wraz z wnioskiem oraz na wezwanie, ponad oświadczone przez skarżącego fakty dotyczącego jego sytuacji materialnej i rodzinnej, wynika, że w roku 2009 B. K. i jego żona uzyskali łączny dochód w kwocie 37.572,49 zł, natomiast egzekucja komornicza prowadzona jest z wierzytelności wnioskodawcy. W piśmie procesowym z dnia 7 grudnia 2010 r. skarżący oświadczył, że uzyskiwane dochody pozwalają jedynie na "wegetowanie" i regulowanie tylko niektórych zobowiązań. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Częściowe zwolnienie z opłat lub wydatków może z kolei polegać - zgodnie z przepisem art. 245 § 4 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku opłacania kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej, natomiast zwolnienie od uiszczenia kosztów sądowych winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Ocena zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparta będzie na zbadaniu, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności ustalone w sprawie, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przy ocenie tej zaś musi być uwzględniony poziom życia i status majątkowy innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od kosztów sądowych zostałby przeniesiony. Orzekanie w zakresie przyznania prawa pomocy wymaga zatem wyważenia interesu Państwa, tj. wszystkich obywateli, oraz interesu strony skarżącej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą, a zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Kolejno podkreślenia wymaga, iż koszty sądowe zasługują na traktowanie na równi z innymi obciążeniami finansowymi. Oceniając zasadność wniosku B. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w świetle powołanych regulacji prawnych i wynikających z nich zasad, referendarz sądowy doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że jego sytuacja materialna spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie sposób bowiem przyjąć, że strona, której gospodarstwo posiada stałe źródło dochodu, pomimo iż dochód ten w zestawieniu z jego zobowiązaniami jest niewysoki, nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżący oraz pełnoletni członkowie jego gospodarstwa domowego bowiem, jak wynika ze zgromadzonego materiału aktowego, nie są pozbawieni możliwości zarobkowych, również pracy dodatkowej. Dodatkowo posiadają oni majątek, z którego wprawdzie prowadzona jest egzekucja komornicza, ale nie wyklucza ona – jak wynika z informacji przedstawionych przez wnioskodawcę - korzystanie ze składników tego majątku, w tym czerpanie korzyści materialnych. Z tych przyczyn orzeczono jak w pkt 2. sentencji postanowienia. Natomiast badając sytuację materialną i rodzinną strony skarżącej z punktu widzenia ustawowych warunków przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi referendarz sądowy stwierdził, że w sprawie zaistniały wymogi konieczne dla częściowego zwolnienia strony skarżącej z kosztów sądowych, tj. zwolnienia jej z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie przekraczającej 2.000 zł. Stąd postawiono jak w pkt 1. sentencji. Skarżący wykazał w sprawie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych, na które składa się na aktualnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wpis sądowy od skargi w kwocie 4.328 zł, bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie oraz osób, wobec których ciąży na nim obowiązek alimentacyjny. Świadczą o tym, z jednej strony, aktualnie uzyskiwane przez skarżącego i jego najbliższych dochody, wielkość ich wykazanego majątku, obiektywnie istniejące i częściowo wykorzystywane możliwości zarobkowe wnioskodawcy i jego pełnoletnich synów oraz pomoc finansowa ze strony krewnych, i, z drugiej strony, wielkość wydatków na utrzymanie ich czteroosobowego gospodarstwa domowego. W ocenie referendarza sądowego w wyżej ustalonej materialnej i rodzinnej sytuacji skarżącego istnieje możliwość wypracowania i wygospodarowania przez niego na poczet wpisu sądowego od skargi kwoty 2.000 zł, która stanowi minimalną opłatę sądową dla skarg dotyczących należności pieniężnych z przedziału obejmującego kwotę kwestionowanego przez B. K. zobowiązania podatkowego (§ 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.)). Reasumując, podkreślenia wymaga, iż strona, która posiada źródło dochodu i majątek, tak jak w niniejszej sprawie, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, że odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych w całości jest ograniczeniem realizacji jej prawa do sądu. Wskazać bowiem należy, iż prawo pomocy ma w swojej istocie stanowić zabezpieczenie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Ma ona umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej osobom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Natomiast konieczność ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie, choćby w minimalnej kwocie, sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw, stąd strony powinny w miarę możliwości uczestniczyć w kosztach postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 372/04, niepublik.). Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 245 § 1, 2 i 3, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono jak w sentencji. Na marginesie powyższych stwierdzeń powołać trzeba uregulowanie art. 249 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wedle którego przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć.