I SA/Wr 960/11

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu Michał Kazek po rozpoznaniu w dniu 19 sierpnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Wydziale I wniosku strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy rozłożenia na raty spłaty 10% zaległości podatkowej w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych od sprzedaży nieruchomości wraz z odsetkami za zwłokę postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł M. L. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach swojego żądania podał, że od dnia 4 listopada 2003 r. jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, od dnia 12 maja 2004 r. nie przysługuje mu prawa do zasiłku z tego tytułu, natomiast utrzymuje się z prac dorywczych i sezonowych oraz dzięki pomocy rodziny. Argumentował, iż przyczyna jego sytuacji materialnej jest niezależna od niego, gdyż ze względu na wiek ([...] lat) i liczne choroby żaden pracodawca, do którego był kierowany przez Urząd Pracy, nie zatrudnił go. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że nie jest w stanie zaspokoić swoich minimalnych potrzeb życiowych, w tym zapłacić za leki i zabiegi rehabilitacyjne. W dniu 4 sierpnia 2011 r. pod nieobecność skarżącego jego dorosłemu domownikowi (córce) doręczono wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie w terminie siedmiu dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy, dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów oraz stanu rodzinnego. W odpowiedzi na to wezwanie wnioskodawca w złożonym do akt sprawy piśmie procesowym z dnia 10 sierpnia 2011 r. zawarł oświadczenie, iż z powodu osiągania dochodów tylko z prac dorywczych i sezonowych niepodlegających opodatkowaniu tym podatkiem za lata 2009 i 2010 nie składał zeznań podatkowych dotyczących podatku dochodowego od osób fizycznych, nie posiada lokat bankowych, oraz że nieruchomość, w której mieszka, jest własnością jego córki. W załączeniu do tego pisma M. L. przesłał kserokopię zaświadczenia Prezydenta Miasta W. z dnia 5 sierpnia 2011 r., którego treść potwierdza fakty oświadczone przez skarżącego w zakresie jego statusu osoby bezrobotnej. W sprawie zważono, co następuje. Stosownie do art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W przypadku osób fizycznych prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2) ustawy procesowej). Wyżej powołane unormowania winny być odczytywane w kontekście treści art. 199 ustawy procesowej, zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Należy zatem przyjąć, iż zwolnienie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych stanowi wyjątek od reguły wykonania przez stronę tego obowiązku, który sprzyja rozwadze w wyborze sądowej drogi dochodzenia swoich praw. W konsekwencji przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określające przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Nadto zastosowanie przez ustawodawcę wskazanej wyżej formuły uregulowania instytucji prawa pomocy obliguje wnioskodawcę do zachowania szczególnej staranności przy wykazywaniu podstaw, które uzasadniają jego żądanie. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych można wysnuć wniosek, że są one zasadą natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Zdaniem referendarza sądowego ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. W sprawie wszczętej wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych przedmiotem oceny jest stan faktyczny wynikający ze złożonych oświadczeń i przedłożonych dokumentów, zaś ocena ta musi być relatywnie odnoszona do poziomu życia i statusu majątkowego innych obywateli Państwa, na których – w razie przyznania prawa pomocy - ciężar zwolnienia strony od tych kosztów zostałby przeniesiony. Badanie zasadności zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych oparte jest na ocenie, czy stan faktyczny, na który składają się okoliczności wynikające z akt sprawy, odpowiada hipotezie normy prawnej wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Kolejno wskazać należy, iż na mocy art. 255 ustawy procesowej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Mając na uwadze wyżej powołane unormowanie procesowe stwierdzić trzeba, iż postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, iż to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Tymczasem w niniejszej sprawie skarżący w sposób lakoniczny umotywował swoje żądanie, a nadto nie dostarczył mimo wezwania informacji wskazanych przez referendarza sądowego. Jednocześnie nie przedstawił innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jego aktualna sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie złożonego wniosku. W konsekwencji nie było możliwe ustalenie w sposób wyczerpujący i nie budzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy, podlegającej ocenie w postępowaniu wpadkowym, wszczętym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak, w związku z rygorem określonym w wezwaniu doręczonym skarżącemu w dniu 4 sierpnia 2011 r. ocenie podlegał stan faktyczny wynikający z oświadczeń zawartych w samym wniosku oraz z akt sprawy. Mając na uwadze powołane przepisy prawa oraz wywiedzione z nich zasady, a także treść akt niniejszej sprawy, referendarz sądowy stwierdził, że nie została spełniona przesłanka przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych). Złożone przez skarżącego oświadczenie, o którym mowa w art. 252 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie zawiera, w ocenie referendarza sądowego, dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych, przesądzających o niemożności ponoszenia przezeń kosztów sądowych w sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W treści wniosku skarżący ograniczył się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jego złym stanie majątkowym i braku dochodów, takich jak pozostawanie bez stałej pracy, brak majątku podlegającego spieniężeniu i stan zdrowia uniemożliwiający podjęcie pracy. Uchylił się natomiast od ich wykazania i uzupełnienia informacji o swojej sytuacji materialnej i życiowej w sposób określony w wezwaniu referendarza sądowego. Wykonanie tego wezwania miało w sprawie szczególne znaczenie w kontekście wskazanego w treści wniosku uzyskiwania przez skarżącego dochodów z prac dorywczych i sezonowych, wykonywanych mimo jego kłopotów zdrowotnych. Zdaniem referendarza sądowego kwoty pieniężne otrzymywane w ten sposób przez skarżącego, bez względu na to, czy ciąży na nim obowiązek ich wykazania w urzędzie skarbowym, mają faktyczny wpływ na jego sytuację materialną, zdolność ponoszenia kosztów koniecznego utrzymania siebie i w rezultacie spełnienie przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym określonej w art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Uchylenie się przez wnioskodawcę od podania tych kwot pieniężnych referendarz sądowy ocenił jako brak wykazania zaistnienia w jego sytuacji materialnej i życiowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Jednocześnie wskazania wymaga, że skarżący uchylił się od wykazania również kosztów utrzymania swojego gospodarstwa domowego, których ponoszenie jednocześnie z opłacaniem kosztów sądowych – wedle jego twierdzenia – jest niemożliwe w jego sytuacji materialnej. Zasadne jest powtórzenie, że to wnioskodawca jest obowiązany do zachowania szczególnej staranności przy wykazaniu zasadności swojego żądania. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżący mimo wezwania nie przedstawił dokumentów dotyczących dochodów, zasobów majątkowych i wydatków gospodarstwa domowego skarżącego, dzięki którym możliwe byłoby ustalenie bez wątpliwości możliwości zaoszczędzenia przez niego kwot koniecznych do ponoszenia kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy należało ocenić, że na obecnym etapie postępowania skarżący nie wykazał, stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podstaw do przyznania prawa pomocy. Wobec takiej konstatacji, na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, referendarz sądowy postanowił jak w sentencji.