I SA/Wr 960/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jadwiga Danuta Mróz po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu strony skarżącej od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 8 listopada 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A Sp. z o.o. z/s w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za listopad 2014 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. Skarżąca spółka, na wezwanie do uzupełnienia wpisu od skargi kwotę 96.787 zł, wniosła o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie obejmującym ww. kwotę. W uzasadnieniu wniosku wskazała na straty w poprzednich latach obrotowych, które będą musiały być pokryte w latach kolejnych, co ogranicza swobodę dysponowania środkami finansowymi. Spółka posiada środki trwałe o niskiej wartości oraz należności długoterminowe z tytułu pożyczek w wysokości 483.286,59 zł – są to jej jedyne aktywa obrotowe. Spłaty pożyczek nie są możliwe, gdyż nie nadszedł termin ich płatności. Aktywa obrotowe najwyższej wartości według bilansu to nieruchomość. Jednakże znajduje się na niej galeria handlowa, co wyklucza jej zbycie w krótkim czasie. Strona wyjaśniła, że posiadane pieniądze w kasie i na rachunkach w kwocie ponad 500.000 zł nie pozostają do jej swobodnej dyspozycji – znaczna ich część została zabezpieczona w związku z kredytem bankowym, przez co spółka nie może z nich korzystać bez zgody banku. Spółka przejęła dług "A Sp. o.o." S.K.A. z tytułu umowy kredytowej i w konsekwencji na jej majątku dokonane zostały zabezpieczenia w postaci hipoteki umownej do kwoty ponad 10.000.000 euro, wpisanej z najwyższym pierwszeństwem na nieruchomości oraz zastaw rejestrowy na wszystkich akcjach ww. S.K.A. Ze środków znajdujących się na jednym z posiadanych rachunków spółka nie może skorzystać, gdyż są to kaucje najemców i ich korzystanie jest wyłączone postanowieniami umownymi. Spółka nie posiada też majątku, który mógłby być szybko spieniężony. Wskazała na znaczne obciążenie kredytami i pożyczkami, które spłaca, co skutkowało ujemnym wynikiem w zakresie działalności finansowej oraz na trudności w ściąganiu zaległych należności w wysokości ponad 13.000.000 zł od kontrahenta będącego w likwidacji. Spółka zaznaczyła, że swoją działalność finansuje w znacznej mierze zaciąganymi kredytami i pożyczkami, co wiąże się z koniecznością ich spłaty. W oświadczeniu o majątku i dochodach strona podała, że wysokość kapitału zakładowego wynosi 15.000 zł, wartość środków trwałych – 6.267,52zł i według bilansu za ostatni rok obrotowy odnotowana została strata w kwocie 5.914.718,97 zł, a straty z lat ubiegłych wynosiły 23.781,23 zł. Na rachunkach bankowych saldo na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosiło 147 zł, 325.963,36 zł, 177.534,60 zł i 0 zł. Strona wyjaśniła, że środki na dwóch pierwszych rachunkach zostały zablokowane w związku ze spłatą kredytu, na rachunku z kwotą ponad 177.000 zł środki pochodzą z kaucji najemców. Spółka posiada jeszcze jedno konto z w B z saldem 3,48 zł. Suma środków zabezpieczonych na spłatę kredytu wynosi 326.110,36 zł. Stan kasy na dzień 31 sierpnia 2016 r. wynosił 0 zł. Ponadto wskazano, że na dzień 31 sierpnia 2016 r. inwestycje krótkoterminowe w nieruchomości wynosiły 36.988.390,75 zł, przychody 5.489.524,71 zł, dochód 1.544.379,98 zł, zobowiązania łącznie 44.135.425,26 zł i należności łącznie 810.568,23 zł. Przedłożone w wyniku wezwania dokumenty potwierdzają przedstawione wyżej oświadczenia. Wynika z nich ponadto, że w czerwcu, lipcu i sierpniu 2016 r. spółka dokonała dostaw towarów i usług na kwoty odpowiednio 371.477 zł, 365.294 zł i 368.094 zł oraz zakupów związanych z działalnością opodatkowaną o wartości 143.603 zł, 162.293 zł i 141.413 zł. Na rachunku bankowym, którego saldo zadeklarowano na kwotę 3.48 zł, to jest rachunku niezablokowanym żadnymi umowami i wykorzystywanym regularnie w bieżącej działalności, w okresie od czerwca do sierpnia 2016 r. suma uznań wynosiła 1.439.288,57 zł i obciążeń 1.459.170,56 zł. Saldo zamknięcia (na 31 sierpnia 2016 r.) wynosiło 208.810,97 zł. Dodatkowo spółka posiada rachunek w euro, którego uznania i obciążenia za ten sam okres miały wartość 110.093 euro. Przedłożona została też umowa spółki. Postanowieniem z dnia 8 listopada 2016 r. referendarz sądowy odmówił spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie referendarza sądowego, skarżąca spółka nie wykazała ani że nie posiada dostatecznych środków na pokrycie wpisu od skargi, ani też, że nie jest w stanie ich zgromadzić. Referendarz zauważył, że spółka posiada kilka rachunków bankowych, na których dysponuje kwotami wielokrotnie wyższymi od wartości wyznaczonego w sprawie wpisu od skargi. Nawet jeżeli przyjąć, że środki te są zablokowane na dwóch rachunkach na skutek umów, którymi strona jest związana, to jednak posiada też rachunek wykorzystywany w bieżącej działalności. Wprawdzie na urzędowym formularzu wniosku należy podać jedynie saldo na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku, to jednak istotna jest historia rachunku, zwłaszcza w okresie liczonym od dnia wniesienia skargi. Najpóźniej bowiem od tej daty strona winna się spodziewać ponoszenia kosztów swego udziału w sprawie. W niniejszej sprawie skarga została wniesiona 28 czerwca 2016 r. Z kolei od czerwca do sierpnia 2016 r. na wskazanym wyżej rachunku suma obciążeń i uznań wynosiła ponad 1.400.000 zł. Nawet jeżeli przyjąć, że należy uwzględnić z tego okresu tylko lipiec i sierpień z uwagi na to, że skarga została wniesiona z końcem czerwca, to i tak z kwot, które były wpłacane na rachunek spółki, można było poczynić stosowne rezerwy. Dodatkowo referendarz wskazał, że spółka nie może się zasłaniać przed tą argumentacją, iż była przekonana, że wartość przedmiotu zaskarżenia jest znacznie niższa (w skardze podano kwotę 4.823 zł). Kwestia ta nie była pewna – Dyrektor Izby Skarbowej zwrócił uwagę, że wartość w skardze jest błędna, spółka z kolei w obszernych wyjaśnieniach dokonywała w tym względzie wykładni przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W każdym razie spółka winna zabezpieczyć stosowne środki na potrzeby ewentualnego ustalenia innej kwoty wartości przedmiotu zaskarżenia, a tym samym i wpisu od skargi niż ten, który został przez nią uiszczony (193 zł), a miała ku temu możliwości. Referendarz zauważył, że wezwanie do uzupełnienia przedmiotowego wpisu doręczone zostało 19 września 2016 r., co dawało dodatkowy czas na poczynienie rezerw. Ponadto strona wskazuje, że jej działalność jest finansowana z kredytów i pożyczek. Deklaruje, że są to kwoty opiewające na wiele milionów. W ocenie referendarza, nawet jeżeli strona nie dysponowała środkami pieniężnymi na rachunkach, to miała zdolność do zaciągnięcia kredytu/ pożyczki na kwotę niespełna 100.000 zł na pokrycie zobowiązania z tytułu wpisu od skargi, który stanowi daninę publiczną. Wreszcie, zgodnie z umową spółki, spółka może zaciągać pożyczki od jej wspólników, którzy mogą też zostać zobowiązani do dokonania dopłat w wysokości do 1000-krotności wartości posiadanych udziałów na dzień podjęcia uchwały. Zgodnie z danymi KRS, aktualnym na dzień 24 maja 2016 r., jedynym wspólnikiem spółki jest C S.A. z udziałami o wartości 15.000 zł. W sprzeciwie od postanowienie referendarza sądowego spółka wskazała, że z uwagi na majątek, którym może swobodnie dysponować, jej sytuacja majątkowa nie pozwala jej na pokrycie pełnej kwoty kosztów postępowania, a w szczególności na uzupełnienie wpisu sądowego. W treści sprzeciwu spółka zawarła polemikę z argumentacją referendarza przedstawioną w kwestionowanym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., zwanej dalej p.p.s.a.), w brzmieniu obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6 – 8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia lub utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2). W ocenie Sądu wniesiony sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie, a postanowienie referendarza sądowego było prawidłowe. Zgodnie zaś z art. 245 § 3 i art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, może być przyznane w przypadku osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej (w tym spółki komandytowej), gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W ocenie Sądu, skarżąca spółka nie wykazała, że spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy. Na wstępie należy zauważyć, że prawo pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 10 marca 2015 r., II FZ 84/15, CBOSA). Oceniając zasadność przyznania skarżącej spółce prawa pomocy należy wziąć pod uwagę nie tylko sytuację finansową spółki na dzień złożenia wniosku, ale również we wcześniejszym okresie. Dopiero analiza przebiegu zmian sytuacji finansowej pozwala ocenić, czy trudności mają charakter trwały, czy też są jedynie przejściowe. W odniesieniu do przedsiębiorcy istotne jest również np. czy mógł i powinien był gromadzić wcześniej środki na partycypowanie w kosztach postępowań związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Przedsiębiorca bowiem w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością, albo koniecznością, dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania, bądź wystąpienia na drogę sądową, powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Wymaga podkreślenia, że koszty sądowe przedsiębiorca powinien traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze (por. postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., II GZ 42/13, CBOSA). Jak wynika z zebranych dokumentów, spółka posiada kilka rachunków bankowych, na których dysponuje kwotami wielokrotnie wyższymi od wartości wyznaczonego w sprawie wpisu od skargi. Nawet jeżeli przyjąć, że środki te są zablokowane na dwóch rachunkach na skutek umów, którymi strona jest związana, to jednak posiada też rachunek wykorzystywany w bieżącej działalności. Wprawdzie na urzędowym formularzu wniosku należy podać jedynie saldo na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku, to jednak istotna jest historia rachunku, zwłaszcza w okresie liczonym od dnia wniesienia skargi. Najpóźniej bowiem od tej daty strona winna się spodziewać ponoszenia kosztów swego udziału w sprawie. W niniejszej sprawie skarga została wniesiona 28 czerwca 2016 r. Z kolei od czerwca do sierpnia 2016 r. na wskazanym wyżej rachunku suma obciążeń i uznań wynosiła ponad 1.400.000 zł. Nawet jeżeli przyjąć, że należy uwzględnić z tego okresu tylko lipiec i sierpień z uwagi na to, że skarga została wniesiona z końcem czerwca, to i tak z kwot, które były wpłacane na rachunek spółki, można było poczynić odpowiednie oszczędności na poczet przyszłych procesów sądowych. Sąd pragnie zauważyć, że spółka wchodząc w spór z organem podatkowym, mogła przewidzieć, że będzie zobowiązana do poniesienia kosztów sądowych. Wyczerpanie zaś środków już na obecnym etapie sądowym może znaczyć tyle, że spółka w sposób nienależyty zabezpieczyła środki na koszty sądowe, w szczególności poczyniła zbyt niskie rezerwy. Należy zaś wskazać, że zasadność wniosku o prawo pomocy trzeba zawsze odnosić do wysokości kosztów, które wnioskodawca jest zobowiązany ponieść we wszystkich zawisłych sprawach. W procesie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy chodzi przede wszystkim o wykazanie, że strona nie posiada dostępnych środków na pokrycie kosztów swego udziału w sprawie. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się nawet, że poza stanem posiadania, dla oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy istotna też jest jego zdolność do zgromadzenia środków na pokrycie tych kosztów (przykładowo: postanowienia NSA z dnia 6 lutego 2014 r., sygn. akt II OZ 107/14, publ. LEX nr 1452885, z dnia 5 marca 2014 r., sygn. akt II FZ 1535/13, publ. LEX 1450453 i z dnia 24 czerwca 2014 r., sygn. akt II FZ 821/14, publ. LEX nr 1479183). Tak przyjęte stanowisko wynika z konstytucyjnej zasady powszechnego obowiązku ponoszenia danin publicznych (art. 84 Konstytucji), do których zaliczane są koszty sądowe. Jakkolwiek konstytucyjnie jest też zapewnione prawo do sądu, jednak nie może się to odbywać kosztem zapewnienia stronie środków w prowadzonej działalności gospodarczej. Zwłaszcza, jeżeli jest to spółka kapitałowa prowadząca wielomilionowe inwestycje. Uwzględniając powyższe, nawet jeżeli strona nie dysponowała środkami pieniężnymi na rachunkach, to miała zdolność do zaciągnięcia kredytu/ pożyczki na kwotę niespełna 100.000 zł na pokrycie zobowiązania z tytułu wpisu od skargi, który stanowi daninę publiczną. Zgodnie zaś z umową spółki, spółka może zaciągać pożyczki od jej wspólników, którzy mogą też zostać zobowiązani do dokonania dopłat w wysokości do 1000-krotności wartości posiadanych udziałów na dzień podjęcia uchwały. Zgodnie z danymi KRS, aktualnym na dzień 24 maja 2016 r., jedynym wspólnikiem spółki jest C S.A. z udziałami o wartości 15.000 zł. Końcowo zauważyć należy, że mimo powoływania się na złą sytuację finansową spółka nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca. Wobec uznania, że zakwestionowane w drodze sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego okazało się prawidłowe, Sąd – działając na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. – postanowił utrzymać je w mocy. Niniejsze postanowienie jest ostateczne i nie podlega zaskarżeniu.